İyi güzel, Saraçhane’de altı akşam ardı sıra yüz binlerin katılımıyla nöbet tuttuk. Geçtiğimiz Pazar’dı, 15,5 milyon yurttaş sandıklara koştuk. En son, Arefe günü, Maltepe’de 2 milyonu aşkın kişi İmamoğlu’na Özgürlük Mitingi için toplandık.

Tüm bunları yaptık da, ne oldu?

Tutuklular ne zaman serbest kalacak? Sandık hangi vakit önümüze gelecek? Daha ne kadar Ülker çikolatalı gofret sevmeyeceğiz?

Memleketin milyonlarca “yorgun demokratı” bu soruları aklından geçiriyor. Öyle düşünüyorum ki, bu haklı sorulara bir yanıt vermeye girişmeden evvel, neyin mücadelesini verdiğimize karar kılmak gerekir. Zira derdimiz İmamoğlu’na özgürlük ise bugün itibariyle kazandık demek mümkün görünmez. Amacımız Erdoğan rejimini sonlandırmak ise yolumuzun uzun olduğunu teslim etmek gerekir. Peki mücadele tüm bunlardan başka ise?

Gerçekten de, bana göre süregelen mücadele, tek başına bunların hiç biri değildir. İddiam o ya, bu mücadelenin adı, haysiyettir.

Demokrasi Röntgenimiz

Bunun için bir adım geri atalım: “Bazı toplumlar özgürken, diğerleri neden otoriter yönetimler altında veya anarşi içinde yaşadılar ve yaşıyorlar?” Nobel Ödüllü iktisatçımız Daron Acemoğlu’nun yanıt aradığı soru bu. Acemoğlu’nun taltif edilmesine vesile olan çalışmalar, refah üreten demokrasilerde kurumların sağlıklı çalıştığını ortaya koyuyor. Buna göre bağımsız ve tarafsız mahkemeler, özgür basın ve özerk üniversiteler olması gerektiği gibi faaliyet gösterdiğinde, demokratik sistem tıkırında işliyor.

Tabi bu, bir demokrasinin kurumlara indirgenebileceği anlamına gelmiyor. Öyle ki bahse konu müesseselerin önemini reddetmemekle birlikte (aralarında Atatürk’ün davetiyle Türkiye’yi gezmiş ve maarif sistemi konusundaki önerilerini raporlaştırmış John Dewey’in de bulunduğu) kimi siyaset bilimciler, milli iradenin en önemli demokratik bileşen olduğunu ileri sürmektedir. Bu fikre göre halk, demokratik katılım göstermez ve bu yönetim biçimini müdafaa etmezse, demokrasi bir şekilde çürüme riskiyle karşı karşıyadır.

Demokrasi tecrübemize bu açıdan yaklaşıldığında, 20 yılda giderek yozlaşan kurumlar karşısında milli iradenin sarp duruşunu takdir etmek mümkündür. Bunu bir teselli değil bir tespit olarak kabul etmek için kanıtlara bakalım. Bir tarafta, milyonların katılımıyla gerçekleşen protestolara karşı kafasını kuma gömen, gömmediği kısıtlı zamanda da Pikaçu’dan psikolojik harp aracı çıkarmak gibi yollara tevessül eden televizyon kanalları. Öğrencilerinin 35 yıllık diplomalarını iptal ettiğini iddia eden yetkisiz bir üniversite kurulu. İBB soruşturmalarında önüne gelen tutuklama taleplerini reddeden hakimi görevinden alan, süren ve hakkında soruşturma açan HSK üyeleri.

Bunun karşısında ise bitmeyen, sinmeyen bir demokratik katılım. Bindik bir alamete “Ekmek için Ekmel“ seçiminde %74, galiba bu defa oluyor Muharrem İnce seçiminde %86, ilk turda bitirelim Kılıçdaroğlu seçiminde ise %86 katılım oranı kayda geçti. AKP iktidarının bindiği demokrasi tramvayının, baskıcı otoriterlik durağına doğru hızla yol aldığı on yıllarda gerçekleşen tüm genel ve yerel seçimlerde en düşük katılım oranı %78 oldu. O da, özellikle geçmişte AKP’ye oy vermiş bir kısım seçmenin sandığa gitmediği anlaşılan ve CHP’nin 47 yıl sonra birinci parti olduğu 2024 mahalli seçimleri.

Sadece sandık değil, bunun yanı sıra, hem Türkiye hem de dünya gündeminde yer tutmuş, tarihe geçmiş sivil itaatsizlik eylemlerine tanıklık ettik. 2013 yılında memleketin her sathında milyonlarca vatandaşın gerçekleştirdiği Gezi Direnişi. 2017 yılında yaklaşık 20 bin kişinin, 21 gün boyunca daha iyi bir Türkiye’ye doğru adım attığı Adalet Yürüyüşü.

Tüm bu bağlam içinde düşünüldüğünde, bir demokrasi için haysiyet ne anlama gelir? Bu sistemlerde, zor kullanma tekeline sahip devletin yegane meşruiyet kaynağı rızadır. O halde haysiyet, rızanın sahibi olan milletin, iradesini kullanması ve ona sahip çıkması anlamına gelir. Aslında Türk milleti olarak bizim yıllardır yaptığımız gibi…

“Birinci Vazife”

İşte, 19 Mart günü bir yeni merhaleye evrilmiş Haysiyet Mücadelemiz tam da buraya oturuyor kanaatimce.

Saraçhane nöbetleri, ön seçim, Maltepe mitingi, imza kampanyası ve boykot. Bunların ve dahası geleceği muhakkak barışçıl eylemlerin amacı, tek başına erken seçim ya da İmamoğlu’na özgürlük talebi değildir. Görüldüğü üzere bu, yozlaşan kurumlara ve bu yozlaşmayı gerçekleşen otoriter yönetime karşı demokrasimizin haysiyetini topyekun korumak kavgasıdır. Alanlardaki gençler, ellerindeki pankartlarla bunu ne de veciz ifade ediyor: Birinci vazifemizdeyiz! (Türk istiklalini, Türk cumhuriyetini, ilelebet muhafaza ve müdafaa etmek)

Dolayısıyla bu mücadele ahlaki, içkin olarak doğrudur. Sonuçlarından bağımsız olarak değerli ve gerekli bir teşebbüstür. Fakat, reel politika açısından da, elbette bu girişimler pratik neticelerden yoksun değildir. Bunun için sadece şu üç haftada olanlara bakmak yeter:

Dünya kamuoyu nezdinde, despot bir iktidar altında yönetilen uyuşuk bir topluluk olarak değil, türlü baskı ve eziyete karşı onurla direnen bir halk olarak anıldık.

İktidarın evdeki İmamoğlu hesabı çarşıya uymadı. İBB Başkanı terör şüphesinden tutuklan(a)madı, İBB’ye kayyım atan(a)madı.

Merkez medya harabesi içinde duran kanallar boykot korkusundan Özel’in açıklamalarını naklen verdi, (ne haber ne Türk) Habertürk Maltepe mitingini canlı yayımladı.

Üstelik, meydanın bir sözü daha var: Bu daha başlangıç, mücadeleye devam!

Yarınlar

Geldiğimiz noktada, Haysiyet Mücadelemizin önündeki sınav, sürekliliktir. Eğer toplum haklı davasında ısrar eder, bedel ödeme pahasına azmeder ve milletin önüne kattığı CHP tıpkı dayanışma sandığı ve boykot gibi yaratıcı çözümlerle bu iradeyi organize edebilirse, bu konuştuğumuz kısa vadeli kazanımlar, iki vakte erken seçimi, üç vakte ise demokratik onarım sürecini beraberinde getirebilir.

Ezcümle, bu bayramı 4 günde 28 milyar dolar yakarak fakirleşmiş ve 301 gencimizin haksız yere içeride olmasından sebep buruk girdik. Fakat:

Rengarenk ve mizahın ata sporumuz olduğunu kanıtlayan yüzlerce pankartla, yarı deli halimizi hatırladık, bir şekilde neşelendik.

Atatürk’ün Cumhuriyet’i neden gençlere emanet ettiğini tekraren anladık. Her şey bitti derken yanıp tutuşuveren umudumuza sarıldık.

Ve en çok da, haysiyetimizi yitirmemenin haklı gururunu yaşadık.

***

Yarının ne getireceğini kestirmek güç, yine de demokrasimiz adına mücadeleye devam etmek için birçok sebep ve bu uğurda omuz omuza verebileceğimiz milyonlar olduğunu anımsamak.. Ne deyim, bu bayram günü cana can kattı!

Sevdiğimizle kavuşmayı, mesela, iple çekeriz.

Komşuya yardıma söz verir ama sonra iş gözümüzde büyürse ipe un seriveririz.

Bazen yanlış adamın ipiyle kuyuya iner, elimize güç geçerse alimallah ipini çekeriz.

Belki de şaşırmamak lazım. Haliyle her millet elde görünürde olanla hayatı açıklamaya çalışır. Kendisi bol olanın mecazı da çok olur. Bizdeyse; ipek yetiştirme, halı dokuma, iplik ve tekstil üretme, binlerce yıllık faaliyetlerdir. Peki bir coğrafyanın ekonomik etkinliklerinde bu denli yer tutan bir nesne, oranın güncel siyasi vaziyetini anlatmakta da mahir olabilir mi? Gelin, bizim Anadolu ipliğini bir teste tabi tutalım. Son haftalardır hepimize “Noluyoruz“ dedirten gelişmeleri açıklayabiliyor mu, görelim.

Yargılama Tazyikinde İpin Ucu Kaçtı

Çeşitli yargılama mensuplarının politik baskı kurmak için kullanılması Erdoğan iktidarında yeni bir durum değil. O halde bugünkü yargılama hamlelerini farklı kılan nedir?

Bu fark, her şeyden önce muhataplarının zenginliğinde kendini gösteriyor. Mağdurlar arasında kimler yok ki? Beş yıl önceki sosyal medya paylaşımları nedeniyle halkı din ve düşmanlığa tahrik ettiği iddia edilen bir siyasi parti genel başkanı. Danışmanlık verdiği oyuncuları Gezi protestolarına katılmaya sevk ederek hükumeti ortadan kaldırmaya teşebbüs ettiği ileri sürülen bir menajer. Terörist başının kendi avukatı ile yaptığı bir görüşmede adı geçtiği için silahlı terör örgütü üyesi olduğu ortaya atılan bir ilçe belediye başkanı. Ve nihayet, mevcut yargılama iklimini temkinli sözlerle eleştirdiği için halkı yanıltıcı bilgiyi alenen yaydığı (Türkçe’siyle bilip bilmeden konuştuğu) değerlendirilen iş insanları. Bir şey açık ki; iktidar bizleri fakirleşmede eşitledikten sonra şimdi de GBT aramalarında eşitlemek üzere.

Bir de bu hamlelerin sayısı/sıklığı, eskiye nazaran belirgin bir fark gösteriyor. Her sabaha yeni bir tutuklama var mı diye uyanıyor, Cuma akşamüstü - eziyet hafta sonuna yayılsın diye - bir gözaltı işlemi yapılmasına alışırken kendimizi buluyoruz.

Gel gelelim bence en mühim fark bu eylemlerin pervazsızlığında yatıyor. İktidar ajanları neyi nasıl yaptığını ifşa etmekten sıkılmıyor. Yok delille, olmaz suçlamalar ortaya atıp hürriyet tahdit etmeyi utanmadan yol diye tutuyor. Bunu da özellikle, bir eşiğin aşıldığını dosta düşmana göstermek için kasten yapıyor.

Amaç İpleri Ele Almak

İktidarın tek bir ereği olduğu için, onun eylemlerini anlamlandırmak adına hep aynı soruyu yöneltmemiz mümkün: Bu hareket, iktidarda kalmaya nasıl hizmet edebilir?

Bu açıdan bakıldığında görülecek hedef, 14 Mayıs/23 Haziran genel seçimlerinde güç bela elde tutulan ve 31 Mart yerel seçimleri ile temelden sarılan siyasi iktidarı tahkim etmektir. Göz göre göre rayından çıkarılan ekonomiyi soğutmak için itibardan (!) tasarruf etmeyip, malum sermayeye de bedel ödetmeyince tek çare ücretli ve emekli kesimi silkeleyen bir politika takip edilmesinden sebep, iktidar bu hamleleriyle - Gezi ağzıyla - “bu ülkenin en az yüzde 50’sini evlerinde zorla tutmaya” uğraşıyor.

Siyasi psikoloji açısından ise, bir duygu (korku) hakim kılınmaya çalışılırken, bir diğeri sökülmek isteniyor: umut. Toplumsal muhalefetin yine yeniden yeşeren değişim ümitlerini mümkünse söndürmek, gidişatı idame ettirmekte elbette ki kritik.

Son olarak, kurumsal muhalefet ve onun yanına yakınına iliştirilen aktörleri “yolsuz, suça bulaşmış” kişiler olarak göstererek, muhalif tabanın genişlemesinin önünde duruluyor.

Erdoğan İpte İki Cambaz Oynatmak İstiyor

Bugün için, Erdoğan’ın oyun planının iki sac ayağı olduğu görülüyor. Biri DEM Parti üzerinde duruyor. Sözde iyi polis Devlet Bahçeli ve İmralı’nın farklı roller aldığı terör açılımı üzerinden Kürt seçmenler toplumsal muhalefet blokundan çekilmeye çalışılıyor. Acil çözüm bekleyen sorunları her türlü etnik kökenden Türk ile eşitlenmiş Kürt kökenli seçmen grubunun gündelik hayatında ne gibi iyileştirmeler yaratacağı belirsiz olan, mahcupça ifade edilen bir “ana dilde eğitim” konusu dışında hiçbir siyasi talebin kamuya dönük olarak tartışılmadığı ve MetroPOLL’ün Kasım 2024 anketine göre Bahçeli’nin çıkışına beş kişiden sadece birinin onay verdiği bu süreçte iktidar ne elde edebilecek göreceğiz.

CHP ayağında ise iktidar pişmiş aşa su katmayıp bildik oyunu tekrarlıyor: partinin içini karıştır. Eski tabanı nezdinde (varsa) kalan güveni de iyiden iyiye azalan Kemal Kılıçdaroğlu üzerinden 38. Olağan Kurultay üzerinde - bu döneme ilişkin bir lügat çalışmasında yer edeceği kesin o kelimeyle - bir “şaibe” yaratılmak istenirken, diğer yandan turpun büyüğüne varmak üzere heybenin dibine uzanılıyor.

Ve tabi, muhalefetin iki güçlü oyuncusu İmamoğlu ve Yavaş arasında bir ikilik oluşturulmak isteniyor. Erdoğan’ın durduğu yerden bakıldığında, bu iki adayın (bir an için ayrı olduğunu düşünebileceğimiz olası) tabanları ne kadar birbirine düşürülür ise yarın adaylardan sadece birinin gireceği bir seçim turunda aralarındaki seçmen geçişkenliği o kadar azaltılabilir.

CHP Baskıların İpini Çekebilecek Mi?

Tüm bu saldırılara karşı CHP bir direnç hattı oluşturmak adına, derhal seçim düsturuyla seçim propagandasını başlatıyor. Daha önemlisi, bunu bir cumhurbaşkanı adayıyla somutlaştırarak yapıyor. 23 Mart (Pazar) günü CHP üyeleri sandık başına giderek tek aday olan İmamoğlu’nun cumhurbaşkanı adaylığını oylayacak.

Bana göre ilginç olanı, bu süreç düşünsel muhalefet içinde kabul edebileceğimiz kanaat önderlerinin yoğun eleştiri yağmuru altında gerçekleşiyor. Tetkike değer bulunabilecek iki eleştiri hattı (i) ön seçimin yanlış bir aday belirleme yöntemi olması ve (ii) CHP tarafında iki adaylı bir cumhurbaşkanlığı seçiminin riskleri üzerinde gidiyor.

İlkinden başlamak gerekirse, ön seçim için, “İmamoğlu’nun aday olacağı belli, ön seçime ne gerek var, aday bir an önce ilan edilsin“ diyenler var, “adaylık için çok erken, gündem ekonomi olmalı“ diye feveran edenler de...

Şahsen bu eleştirilerde güçlü bir zemin bulmakta zorlanıyorum. Ön seçimin olası aday belirleme yöntemleri arasında en demokratik olanı olduğu konusunda bir şüphe var mı? Kılıçdaroğlu’nun kapalı kapılar ardında yürütülen pazarlıkla ortaya çıkan adaylığı, bir yöntem sorunu olarak da kendini göstermemiş miydi? Peki, “bugün için hızlı hareket etmek lazım, şu karanlık devir bir bitsin hele, ön seçim aydınlık günlere kalsa da olur“ diyenler, vaat ettiği demokratik tavrı kendisi göstermeyen bir siyasi hareketin inandırıcılık sorunu hakkında ne söyleyecektir?

“Erken adaylık” değerlendirmeleri hakkında da benzer şeyler ifade edilebilir. 2023 seçimlerine herhalde her gün ekonomi konuşarak girdik. Kılıçdaroğlu günde belki birkaç kere ekonomiye dair bir video yapıp X’te paylaşıyordu. Halk TV nasıl fakirleştiğimizi, bunu bilfiil yaşayan bizlere anlattı durdu. Fakat ekonomik krize yönelik çözümleri şahsında somutlaştıracak karizmatik bir lider ve güçlü bir ekibin yokluğunda, bunlar kritik eşiği geçmeye yetmedi. Dolayısıyla Demirel’in “bize plan değil pilav lazım” dediği gibi, dertleşmeye değil derdimize çare olacak birinin arkasında toplanmaya ihtiyacımız var.

Ve nihayet, muhalefet tarafında iki güçlü ismin aynı anda aday olması ihtimali elbette görünürde “oyların bölünmesi“ riskini doğruyor. Fakat gene Altılı Masa tecrübesinden bir şey öğrendiysek, siyasette her zaman iki kere iki dört etmiyor. Yavaş ve İmamoğlu isimlerinden birini oyundan çıkardığınızda, diğerinin olası destekçileri öylece diğeri altına gelivermiyor. Unutmamalı ki, Akşener’in masadan kalktıktan sonra adaylığını koymaması ya da İnce’nin binbir baskıyla yarıştan çekilmek zorunda bırakılması “üçüncü yol”cuları Sinan Oğan gibi bir isme destek vermeye itti. Velhasıl böyle güvenilmez ve iktidarca devşirilebilecek bir isim yerine, bildiğimiz ve icabında İmamoğlu’na ikinci turda destek vereceğinden şüphe etmeyeceğimiz Yavaş’ın adaylığına karşı çalışmak, toplumsal muhalefete başarı getireceği kesin bir çözüm değildir fikrindeyim.

***

Pek çok bakımından memleketçe gene bir yol ayrımına doğru koşar adım ilerliyoruz. Üzerinde yürüdüğümüz gerim gerim gerilmiş ip ya inceldiği yerden kopacak ya da toplumsal muhalefet olarak direnip sonunda ipi göğüsleyeceğiz.

Ve ne olursa olsun unutmayacağız, velev ki ip koptu, kopan ipe sımsıkı bir düğüm atıldığında ipin en sağlam yeri artık bu düğüm olur…

Meftunu olduğum bu girişimin adı Lügat365. Amaçlarını kendi sözlerinden okuyalım:

“Gündelik hayatın hengâmesinden uzak, mağrur şekilde bir köşede duran güzel kelimeleri, onları derdest eden sosyal mecralar aracılığıyla yeniden tedâvüle sokma gâyesiyle 1 Ocak 2015 yılında hayata geçirdiğimiz Lûgat365, her gün bir kelimeyi anlamı, etimolojik hikâyesi ve usta yazarlardan alıntılarıyla sunmayı amaç edinmişti.”

Proje, aslen Türkçe’nin günlük kullanımındaki kelime sayısını artırmayı hedefliyor ve ikinci olarak okuyucuların kelime dağarcıklarını genişletmeye katkı sunuyor. Bu yönüyle azımsanmayacak derecede faydalı bir girişim olduğu kanaatindeyim. Zira gerçek, “ne olduğu” kadar, gerçeğin “nasıl algılandığı ve aktarıldığı[yla]“ alakalı ise, olup biteni kavramak ve şekillendirmekteki en önemli araçlarımızdan birinin dil olduğu şüphesizdir.

Köklü bir mazisi olan her kelime, yüz yılların birikimli tecrübesinden süzülüp geldiğine göre, bugünkü olayları adlandırmak, aslında geçmiş ve şimdiki zaman arasında bir köprü kurmak anlamına gelebilir. Bu köprü önce kurulmalı sonra da geçilmelidir ki ileriye doğru yürünebilsin.

O halde, gelin, Lügat365’in harika bir örneği olduğu bir sözlük yöntemini takibi ederek geçtiğimiz haftanın öne çıkan olaylarının adını koyalım.

Satvet

Kamuoyunda “teğmenler soruşturması“ olarak bilinen ve Milli Savunma Bakanlığı tarafından yürütülen disiplin soruşturması kapsamında teğmenler (Ebru Eroğlu, Batuhan Gazi Kılıç, Deniz Demirtaş, Talip İzzet Akarsu ve Serhat Gündar) geçtiğimiz hafta ifade verdi. Hatırlarsak, 30 Ağustos 2024 günü Kara Harp Okulu mezuniyet töreni bittikten sonra bir grup teğmen kılıç çatarak tören programından çıkarılmış subay yemini edip, hep bir ağızdan “Mustafa Kemal’in askerleriyiz“ diye haykırdı. Bu anın alandaki haberciler tarafından yayımlanması üzerine sosyal medyadaki kimi trol grupları akıl almaz bir linç kampanyası başlattı. Teğmenleri cuntacılıkla, darbe heveslisi olmakla suçladı. Konu üzerine bir süre sükut eden Erdoğan sessizliğini “Bu kılıçları kime çekiyorsunuz?“ diyerek bozdu ve “kendini bilmezlerin [ordudan] temizleneceğini” söyledi. Erdoğan’ın subay yeminine eşlik eden kılıç çatma eylemini üzerine alması kuşkusuz ki tarihe geçecek bir hadise oldu. Malum, yemin eden teğmenler kime karşı kılıç çattıklarını açıkça ilan ediyorlardı: “laik, demokratik Türkiye Cumhuriyeti’nin bağımsızlığına, ülkenin bölünmez bütünlüğüne, yüce Türk ulusunun namus ve şerefine, aziz vatanın bir karış toprağına uzanacak eller karşısında bizi bulacak ve kılıçlarımız daima keskin ve hazır olacaktır.”

Soruşturmanın hukuki tarafını; tören yönetmeliğinden çıkarılmış subay yemininin okunmaması yolundaki emre itaatsizlik edildiği ve bu eylemle “TSK’nın tartışmaya açılıp itibarının sarsıldığı” iddiası ve buna karşı ortaya koyulan, yeminin tören bittikten sonra okunduğu ve yemin içeriğinde TSK’nın değerleri ve ilgili mevzuat açısından herhangi bir sakınca bulunmadığı savunması oluşturdu. Öte yandan meselenin siyasi tarafında Erdoğan iktidarının - en hafif tabirle - ordu alerjisi ve mevcut rejimi idame ettirmek için istidatta diretmeye mecbur olması yatıyor. Teğmenlerin ihraç talebini karara bağlayacak olan Yüksek Disiplin Kurulu üyelerinin ise haktan yana mı, şahsi politik ikballerinden yana mı tavır alacağına karar vermesi gerekiyor.

Tüm bu hengame içinde teğmenlerin ifadeye vermeye giderkenki fotoğrafı dikkat çekti. Çekmeyecek gibi de değildi. Genç subayların dik, vakur ve mağrur duruşu, savunmaları ve savunmadaki tavırlarına dair anlatılanlarla uyum içindeydi. Sözlerine “Bizler Mustafa Kemal’in askerleriyiz“ diye başlayan Ebru Teğmen, “içimdeki Harbiyeli ruhu hiçbir zaman ölmez. Omzumdan rütbem alınacak olsa bile bu ruhu her zaman yüreğimde yaşayacağım. Harbiyeli brövesi büyük bir onur olarak bende kalacak” dedi. Silah arkadaşı Serhat Teğmen ise “Tek endişem beni yetiştiren ve bu üniforma ile rütbeyi layık gören Türk milletine olan hizmet borcumu ödeyememe ihtimalidir” diye ekledi. Savunmanın nasıl bir ortama gerçekleştiğini basına anlatan avukatları, bir suç işlemediklerinin bilinciyle müvekkillerinin yüksek moralli olduğunu bildirdi.

Aksi mümkün müydü ki? Bu gençler, ülkenin temel direklerinden biri olan ordunun, türlü belaya bulaştırılmasına rağmen, Atatürkçülük harcıyla kardığı farklı itikattaki kişileri bir araya getirebileceğinin, nitelikli ve yurt bilinci yüksek subaylar yetiştirmeye devam ettiğinin gözle görülür elle tutulur kanıtları oldu. Onlar, Atatürk’ün apolet numarası olan 1283 sayısı okununca “İçimizde“ diye haykıranlar, değil miydi söz veren: “cehennemler kudursa ölmez nigahbanıyız“…

31 Mart yerel seçimleri sonrası CHP’nin birinci parti olmasını izleyen merkezi iktidar ile “normalleşme” süreci geride kalırken, CHP’li belediyeleri itibarsızlaştırmak adına Cumhur İttifakı’nın bir seri soruşturma ve görevden alma hamlesi yaptığına şahitlik ettik. Terörist başının serbestliği üzerinden bir siyasi tartışma yürütülürken terör örgütü mensupları ile konuştuğu iddiasıyla tutuklanan Esenyurt Belediyesi başkanı ardından %64 oyla tekrar seçilen Beşiktaş Belediyesi yolsuzluk iddialarıyla tutuklandı. Rıza Başkan’ın gözaltı süreci dört gün sürdü. Saatlerce bir sandalyede oturtulduğu, basına fotoğrafı servis edilmesi için hassaten bitkin bırakıldığı iddia edildi.

CHP kamuoyu çemberin daraldığının farkında. Turbun büyüğünün heybede olduğunu söyleyen Erdoğan’a karşı CHP Genel Başkanı, bu savaş ilanını gördüklerini ve kabul ettiklerini beyan etti. “Bir miting ya da bir protestoyla değil bir iktidarı devralma süreciyle“ mukavele edeceklerini ileri sürdü. Toplumsal muhalefetin yorulmuş ve korkutulmuş hali karşısında, sokak hareketliliği üzerinden iktidar üzerinde hissedilir bir baskı kurmak pek muhtemel görünmüyor. Bu durumda CHP’ye kalan asını oynamak olabilir. İmamoğlu’nun cumhurbaşkanlığı adaylığı sürecini ve seçim kampanyasını başlatmak eldeki en güçlü siyasi cephane olarak kabul edilebilir. Fakat, hakikaten Özel’in ifade ettiği gibi bir savaşta isek, muharebede silahların gücü kadar ne zaman kullanıldığı da kilit öneme sahiptir. Dolayısıyla tarihin bu anının CHP için hazırladığı sınav, aldığı darbelere karşı akılcı ve etkili bir stratejiyi hızla ve fakat soğukkanlılıkla oluşturup hayata geçirmektir.

Yargı süreçleri üzerinden siyasi baskı kurmanın bini bir para olunca, İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı, İstanbul Barosu yönetiminin görevine son verilmesi ve yeni yönetim seçilmesi talebiyle bir dava açtı. Gerekçesi, baro yönetimi hakkında bir soruşturma yürütülüyor olması. Masumiyet karinesine aykırı olarak, daha kovuşturma aşamasına dahi geçmemiş olan bir süreç bulunmasından hareketle, baronun “amaçları dışında faaliyet gösterdiği” iddia ediliyor. Soruşturma ise bölücü terör örgütü üyesi olduğu ileri sürülen iki şahsın Suriye’de SİHA saldırısı sonucu öldürülmesi üzerine baro tarafından yapılan açıklamada “çatışma bölgelerinde gazetecilerin hedef alınmasının savaş suçu olduğu“ ifadesine yer verilmesine dayanıyor.

Baro başkanı Kaboğlu’nun Kürt siyasi hareketinin taleplerine fikren yakın olduğu yönündeki yaygın kanı dolayısıyla meslek örgütü yönetimine talip gruplar arasında bir ayrışma olduğu görülüyordu. Fakat savcılığın bu hamlesi karşısında tüm gruplardan ardı sıra destek mesajları geldiğini ve avukatların hep birlikte bir direnç gösterdiğini izledik. Üstatlardan güvenoyu almak için gidilecek olağanüstü genel kurulda da benzer bir tablo görebiliriz. Bu ise baskı rejimlerine karşı yürütülen mücadelelerin mecburen el ele yürütülmesi gerektiğini hatırlatıyor.

***

İktidarın bir bakımdan çaresizce peşi sıra attığı demokrasi karşıtı adımlar, dürtüsel olarak bir yılgınlık hissi yaratabiliyor. Fakat yaşananların adını koymaya kalktığımızda, onların bugüne özel olmayan ezeli niteliğini görmek işten olmuyor. Teğmenler soruşturması, belediyeler ve meslek örgütleri hakkında yapılan işlemler bu haliyle insana of çektiriyor. Fakat, sadece bir zaman sonra, doğru plan ve ruhla memleketli önündeki sınavı verirse, darbelere karşı hep beraber satvetle durduk demek imkanına kavuşacaktır. Çok zaman sonra da değil, belki de yarın…

Bu gibi durumların çoğunda perşembenin gelişi çarşambadan bellidir aslında. Bazen ise öyle değildir. Bilgiççe “ben demiştim“ demeye pek yer olmaz. Gene de, soğukkanlı ve akılcı bir tahlille, merak konusu sonuç, ilgili nedenlerine bağlanabilir.

Malumunuz, memleket siyasetinde adı bilhassa koyulmayan bir süreçtir yürüyüp gidiyor. Sürecin isminin ne olduğu sorusu bir kenarda dursun, kamuoyunun bir kesiminde tedirginlik içinde ve bir o kadar da şaşkınlıkla sorulan bir soru var: “Bunlar, Öcalan’ı gerçekten bırakabilecekler mi? Millet de susup izleyecek mi?”

Henüz nereye evrileceği bilinmeyen değişkenler ve tabi beklenmedik gelişmeler saklı kalarak, her geçen gün artan bir ihtimal, bu soruların olumlu yanıtlanmasıdır. Şu anda görünen, iktidarın ciddi bir toplumsal/siyasal mukavemet görmeden, isterse, terörist başına daha geniş bir serbestlik verebilecek olmasıdır.

Düşünün; Devlet Bahçeli Ekim ayında terörist başını TBMM’ye davet ettiğinde, bu birçoklarımız için haddini aşmış, cüretkar ancak her halükarda imkansız bir çıkıştı. Ölü doğmaya mahkumdu. Ne olsa (Türk) Milliyetçi Hareket Partisi’nin kendi vekilleri bile buna itiraz ederdi, gazi ve şehit aileleri ayağa kalkar, millet sokağa dökülürdü. Gel zaman git zaman, bu hafta MHP’li bir milletvekilinden, terörist başının da herhangi bir mahpus gibi “sağlık durumu aksine el vermezse“ çıkarılması gerekeceğini dinledik. İmralı ile ana hatları üzerinde önceden antant kalınmış bir plan bulunduğunu, AKP-MHP-DEM Parti arasında bu süreç konusunda bir uzlaşı zemininin istekle arandığını, şu ana kadarki toplumsal tepkilerin ise ilk, aksi olasılığı peşinen ve bıçkınca reddettiğimiz, tahayyüle kıyasla cılız kaldığını görüyoruz.

O halde gelin, nasıl oldu da bu ihtimal baki oldu, bunun sebeplerini tahlil edelim. Gerçekten de dünden müjdelenmiş (!) bir güne mi bakıyoruz, karar verelim.

Olan Ne?

Önce, olan ne, onu bir tespit etmek gerek. Henüz İmralı kapıları açılmış değil. Hatta Erdoğan’ın bu konuda belirli bir pozisyon almışlığı bile yok. Ne var ki, istenirse bölücü terör örgütü liderinin serbest bırakılabilecek olması, iktidarın oyun sahasının müthiş genişlikteki sınırlarına işaret ediyor. Bugünün “yerli ve milli” Türkiye’sinde, milliyetçi/İslamcı bir iktidar, Öcalan’ın serbestliği üzerinden yürütülür görünen bir süreci medya organlarında tartışmaya açabiliyor, henüz Cumhurbaşkanı o konuda tavır takınmamışken siyasi aktörleri renk belirtmeye zorlayabiliyor ve tüm bunları ciddi bir kamuoyu tepkisini yönetmesi gerekmeden yapabiliyor. Kanaatimce bu, hiper enflasyonla girilen bir genel seçimi kazanmaktan bile daha ilgi çekici, sırrı keşfedilmesi gereken bir hadisedir.

Diğer yandan, geride bıraktığımız 20 yıllık döneme şöyle bir bakıldığında, geçmişte yaşanan ancak geçmişte kalmayan olayların bugünü nasıl (tarihçilerin o güzel deyişiyle) hazırladığı kolayca görülebilmektedir. Hakikaten de, iktidarın geçmiş adımlarının, bugün sahip olduğu geniş siyaset imkanını elde etmek için bir zorunluluk olduğu ortadadır.

Parti İçi Tasfiyeleri Yapmadan Olmazdı

Türkiye hiçbir zaman için ama özellikle 1980 Darbesi’nin mahsulü Siyasi Partiler Kanunu’nun yürürlükte olduğu dönemde, parti içi demokrasinin arzulanan seviyeye geldiği bir örnek olmadı. Meclisteki partiler kahir ekseriyetle bir blok olarak, “elleri indir kaldır“ olarak tabir edilen bir birlikle oy kullanageldi. Fakat genel başkanın önerdiği politikayı doğru bulmadığını belirtecek kadar “özgül ağırlığı“ olan isimler sahadan kenara çekilmemiş olsa, yürütme görev ve yetkisini - pratikte 10 olayın belki 1’inde fark edecek olsa bile - bir cumhurbaşkanı ya da başbakanla paylaşma zorunluluğu ortadan kaldırılmamış olsa, Erdoğan’ın hareket serbestisi bugünkü gibi olamazdı. Aynısı iktidar ortağı MHP için de geçerli. Fevkalade pragmatist bir siyasal İslamcı iktidarla yol yürümeyi reddeden Türk milliyetçileri, partilerinden itilmemiş olsalar, Bahçeli kongre korkusuna rağmen bu adımları atamazdı.

Balyoz Davası Olmadan Olmazdı

Bir de tabi güvenlik bürokrasisi… Hayatlarını ortaya koyarak bölücü terör ile savaşmış, bu uğurda büyük kayıplar vermiş olan asker, polis, istihbarat ve tüm güvenlik unsurları ikna edilmeden, iç siyasi hesaplı bir terör açılımının yürütülmesi düşünülebilir miydi? Elbette hayır, tabi, normal şartlar altında. Genelkurmay başkanının terörizm suçlaması ile hapse atılmadığı, “iktidarın sivilleştirilmesi” güftesiyle askeriyenin iç dinamiklerinin sarsılmadığı, Türk Silahlı Kuvvetleri’nin ebedi başkomutanı Mustafa Kemal Atatürk’ün askerleri olduklarını haykırdıkları için teğmenlerin ihraç istemiyle soruşturulmadığı koşullar altında ancak, güvenlik bürokrasisi kendi alanına dair bu politika konusunda seçilmiş yöneticileri dengeleyici bir kuvvet olabilirdi.

Medya Kontrol Edilmese Olmazdı

Görsel ve yazılı basının ezici çoğunluğu abluka altına alınmamış, kamu yayıncısı TRT bir propaganda makinesine dönüştürülmemiş olsa, terörist başını serbest bırakmaya meyleden Cumhur İttifakı bunu (Erdoğan’ın deyimiyle) manşetlerle çarpışarak yapmak durumunda olurdu.

Barış’lar (Terkoğlu ve Pehlivan), Murat Ağırel, Merdan Yanardağ, Özlem Gürses ve daha birçok isim. Bu isimler hakkında hapis, tutukluluk, gözaltı ve bezdirici soruşturma tedbirleri uygulanmasa, çok daha fazla gazeteci fikirlerini otosansür kaygısı olmadan dile getirir ve kamuoyu oluşturabilirdi.

Gezi Davası Olmasa Olmazdı

Kanımca en önemlisi. Kimisi çevreci kaygılarla, birçokları ise AKP iktidarının baskıcı/demokrasi karşıtı/çoğunlukçu politikalarına karşı ses yükseltmek için Taksim’e ve “her yer Taksim, her yer direniş“ sloganıyla tüm şehir meydanlarına giden milyonlarca insan biber gazı, cop, tekme tokatla karşılaşmasa; bu organizasyonu kolaylaştıran insanlar hakkında kelimenin tam anlamıyla itibar suikasti yapılıp haksız mahkumiyet kararları verilmese; 2025 Türkiye’si hangi iktidar yönetimde olursa olsa, sivil toplum namına böyle mi olurdu?

Zaten tam da bu yüzden, şehir planlamacısı Tayfun Kahraman’ın tabi tutulduğu muamele, örneğin, akıl almaz değildir. Bilakis, eğer ulaşılmak istenen sonuç bugünkü durum ise, bu tutum, adeta mutlak bir zorunluluktur. Kahraman 18 yıl hapse çarptırılmak, hastalığına rağmen işkenceye tabi tutulmak zorundadır. Zorundadır ki mahkumiyetler, sözde hükümlülerle sınırlı kalmasın. “Dışarıdaki” milyonlar da iktidarın ördüğü duvarlar içinde kalsınlar.

***

Güncel anketlerde, Öcalan’ın serbest bırakılmasına yönelik toplumsal destek sadece %20 seviyesinde. Fakat, belirli bir açıdan bakıldığında, iktidarda halka rağmen bunu yapmak gücü var görünüyor. Zira insan sormadan edemiyor: Diyelim teşebbüs ettiler (ki ediyorlar), bunu kim, nasıl durduracak?

Bu meşru soruya zemin veren ortamı, mazideki nice olayların hazırladığı aşikar. Şu halde bugünün gelişi dünden belli miydi? Tıpkı adsız süreç gibi, ismi, ne şekillerde tezahür edebileceği belki tam belli değildi. Ama atıyla Üsküdar’ı geçen iktidar sahiplerinin, hemen hemen kontrolsüz bir güce kavuşmaya doğru dört nala koştuğu apaçık ortadaydı.

Gel gelelim, kim, nasıl durduracak sorusuna cevabın kolayca akla gelmemesi tek başına belirleyici olmayabilir. İktidar partilerinde bile, her zaman açıkça görmesek de, belirli ilkeleri liderlere bağlılıktan üstte tutanlar oldukça; bürokraside içe dönük olarak işini iyi yapmaya devam edenler, dışa dönük olarak da kimi zaman hukuk zemininde bir beyanat veya barışçıl bir gösteri ile varlıklarını hatırlatanlar bulundukça; ablukaya rağmen gazeteciler gerçeği arayıp halka göstermeye devam ettikçe; ve bu ülkenin en geniş kesimini oluşturduğuna inandığım, yorulmuş, sessizleşmiş fakat çalışmakta, iyilikte ve inatla ümit etmeye devam eden milyonlarca insan var oldukça, ustanın deyimiyle, enseyi karartmaya yer yoktur.

Öyle bir olur ki, icabında bu adsız süreç, yarattığı tepki karşısında akamete uğrar. Süreci yürütenlerden siyasi hesabı sorulur. Biz de o gün dönüp tekrar, sanki bugünler yarını hazırlamamış gibi, ifadenin olanca gevrekliğiyle soruveririz: nasıl oldu bu yav?

Malum, 2025’e girerken memleketli, bir ritüele sarıldı. Buna göre 31 Aralık’ta gece yarısı masanın altına giriyor ve önümüzdeki yılın her bir ayı için bir tane üzümü yiyip, birer de dilek tutuveriyorsunuz.

Bu pratiğin kökleri ta 19. yüzyıl İspanya’sına gidiyormuş. Geç olsa da güç olmadı, 2 yüzyıl ve bir çeyrek sonra bu mucizeden biz de nasiplendik. Fakat neden bunca zaman değil de şimdi gündemimize girdi bu ritüel, orası meçhul. Ondan diyorum, acaba mı?

Hoş, terörist başı, 2,5 ay öncesine kadar fiilen görüşme kısıtına tabiydi. Her kim olursa olsun ziyaretçi kabulüne izin verilmiyordu. Yani bu totemin sırlarını keşfetmiş olsa bile, bu bilgi adada kalır, Bursa’ya dahi geçemezdi. Belki bir gardiyan…

Neyse, işi çok da sulandırmayalım. Fakat hayret etmemek elde değil. Şurada evvelki yaz, Devlet Bahçeli, Millet İttifakı’nın cumhurbaşkanı adayı seçimi kazanırsa “İmralı canisinin” serbest bırakılacağını vahim bir tehdit olarak ortaya koyuyordu. Oysa şimdi, terörist başının İmralı’dan çıkarılması ve hatta TBMM’de konuşması için canhıraş bir gayret içinde. MHP lideri, Öcalan’ın yediği bir üzümün efsunu altında olamayacağına göre, bu çarkın akla uygun bir sebebi olmalı. İşte bu alanda da rivayet muhtelif…

O halde gelin, Bahçeli’nin (ve tabi Cumhur İttifakı’nın) akla ziyan bu politikasına fikir dünyamızda nasıl akıl erdiriliyor, buna bakalım ve hangi açıklama satın almaya değer ona karar verelim.

Devlet Aklı

Gündemin ana maddesi terör açılımı olunca, iktidar tarafındaki bu politika değişikliğinin olası sebeplerine dair çokça yazıldı çizildi. Bana göre, bu önermeleri iki grup altında toplamak mümkün. Bir tarafta dış siyasetteki gelişmelerin zorladığı, ince elenip sık dokunmuş bir plan olduğunu ileri sürenler duruyor. Öte yanda ise bunun kısır bir iç siyaset malzemesinden ibaret olduğunu savunanlar…

İlk açıklamayı ekseriyetle “Aktrol” taifesi sattığı için, insanın alası gelmiyor. Çok kereler bu anlatı, Devlet Bahçeli’nin devlet aklını temsil ettiği, yarı kutsal bir siyasi olarak vatanın ali çıkarlarını gözettiği gibi beylik propaganda ifadelerine bulanıyor. Neyse ki fikir jimnastiği için bir yarar sağlayacak şekilde, muhalif cenahtan da bu yolda kafa yoranlar var.

Bu minvaldeki derli toplu değerlendirmeleri özetlemek gerekirse: İktidar, güvenlik bürokrasisi marifetiyle, bir süredir Orta Doğu’daki mevcut ve beklenen kırılmaları yakından takip ediyor. Bunun başında İsrail’in Gazze işgali geliyor. Tam da bu dönem, Erdoğan ve Bahçeli’den “iç cepheyi tahkim etmemiz gerektiğini” ve “iç barışın” acil bir sorun olduğunu dinliyoruz. Bu anlatıya göre, iktidar mahfilleri bu sözleri sarf ederken, Suriye’deki rejim değişikliğinin eli kulağında olduğunu biliyor. Esad ve Baas rejiminin devrilmesi ve Türkiye’ye yakın gözüken HTŞ isimli (terör) örgütünün gücü ele geçirmesiyle birlikte, bu iç barış söylemine hepten ağırlık veriliyor.

Devamla, iktidar Suriye’de federatif bir yapı kurulmasını ve ülkenin kuzeyinde bir yarı bağımsız Kürt bölgesinin baş göstermesini kuvvetli bir ihtimal olarak değerlendiriyor. Bu riskin gerçekleşmesi durumunda Türkiye, silahlı mücadele içinde olduğu YPG/PYD (ya da Zafer Partisi’nin söylemi ile “PKK-istan”) ile bir nevi komşu oluyor. Bu durumda Türkiye’nin önünde iki seçenek beliriyor: savaş ya da barış. Savaşın bin bir maliyetini dikkate alarak, Türkiye, müstakbel Kuzey Suriye Kürt yönetimi ile tıpkı Irak Kürt Bölgesel Yönetimi ile olduğu gibi mutedil bir ilişki kurmanın arayışı içinde olmayı tercih ediyor. Ve bu sebepten dolayı, daha 1999’da “devletinin emrinde” (!) olduğunu ilan etmiş terörist başını kullanarak, bölücü terör örgütünün feshini ve Kuzey Suriye Kürtlerinin Türkiye’ye karşı silah doğrultmamasını sağlamayı amaçlayan bir devlet politikası karşımıza çıkıyor.

Seçim Açmazı

Diğer anlatı ise daha tanıdık. 2023’te güç bela %50 + 1’i bulan Erdoğan’ın AKP’si 2024 yerel seçimlerinde kuruluşundan beri ilk kez Türkiye’nin ikinci partisi oldu. Takip eden anketlerde CHP, AKP’yi kıl payı da olsa geçer görünüyor. “Cumhurbaşkanı’nın tensipleri” ve Mehmet Şimşek’in gözetiminde uygulanan kemer sıkma (ve sıkarken de yoksulu ve emekçiyi boğma) politikaları seçmende huzursuzluk yaratmaya devam ederken, kamu harcamaları ve ihtiyaç duyulan dış yatırımı kaçıran uygulamalar olduğu gibi devam ediyor. Tabi tüm bunların üstünde bir de seçim tarihi sorunu var. CHP’nin teklifini kabul edip 2025’te erken seçime razı mı olmalı yoksa iki dönem engeline takılıp bayrağı bir başkasına mı devretmeli…

Hal böyleyken, bu açmazı çözmek için Cumhur İttifakı yüzünü Kürtlere dönüyor. Kürt siyasi hareketinden beklenen destek, anayasayı değişikliğinin önünü açıp Erdoğan’a sınırsız dönem veyahut tek turlu / en çok oyu alanın kazandığı bir seçime girme imkanı tanımak olabileceği gibi, önümüzdeki genel seçimlerde Kürtlerin muhalefetten yana oy kullanmasının önüne geçmek de olabilir.

Hangisini Satın Almalı?

Kabul etmeli ki dış siyaset anlatısı daha cafcaflı. İşin içinde Büyük Orta Doğu planı gibi ilgi çekici iddialar, gizlice dönen dolaplar vesaire olunca Kurtlar Vadisi izleyicisi çekiliyor. Fakat bu izahatta yanıta muhtaç birçok soru var:

1. Kuzey Irak’la tesis edilen ilişkide terörist başına gerek yokken, Kuzey Suriye için neden bu gereklilik var?

2. 25 yıldır bölücü terör örgütü ile irtibatı bulunmayan bir zatın yapacağı fesih çağrısı, örgütü ve örgüt arkasındaki küresel oyuncuları ne kadar bağlar?

3. Hiçbir toplumsal / kültürel / siyasi talep konuşulmadan, tek bir kişinin serbestliği üzerinden Kürt sorunu nasıl çözülür?

İç politikayı temel alan bildik açıklama ise tecrübe ile sabit. Cumhur İttifakı’nın seçim kazanmak uğruna, geçmişte prensip diye tuttuğu çizgileri bir çırpıda terk ettiğine defalarca şahit olduk. Terör ve Kürt sorunu da buna birçok kez dahil oldu. Öcalan’ın kardeşinin TRT’ye çıkarılması, terörist başından mektup getirilmesi ve yerel seçimlerde Kürtlere “tarafsızlık” çağrısı yapması daha hatırada taze örnekler.

Ezcümle, önümüzde zor bir bulmaca var gibi dursa da akla ilk gelen / en bariz görünen yanıta ağırlık vermek ve politikaları buna göre şekillendirmek kanaatimce en makul yaklaşım olarak öne çıkıyor. Bunu yaparken, terör açılımının bir bölgesel güvenlik boyutu olabileceği de muhakkak ıskalanmamalı. Fakat bu açılımı yürüten aktörleri harekete geçiren başat güdünün, koltuklarında kalmak gayreti olduğunu kabul etmeli.

***

Ben yeni yıl gecesi üzüm ritüelini kaçırdım. Fakat, hepimiz gibi, memlekete dair dilekler baki. Yeni yılda, dahili ve harici bedhahlarla mücadele etmek için tüm yurtseverlere azim, sabır ve güç diliyorum…

Kabataş yolunda sayımız artıyor. 08:45 füniküler seferine yetişmeye çalışanlar arasında “M. Kemal Atatürk” imzalı bez çantalar, Atatürk baskılı tişörtler seçiyorum.

Kabataş’ta bizi O’nun sesi karşılıyor. Kulaklarımızda 10. Yıl Nutku ile Saat Kulesi’ne doğru ilerliyoruz: “Bahtiyarım ki, bu sözlerimin hiç birinde milletimin hakkımdaki itimadını sarsacak bir isabetsizliğe uğramadım.” Sokak boyunca akıp giden insan seli içinde biz, işittiğimiz bu sözün, söylendikten 91 yıl sonra o günkü gibi geçerli olduğuna şahitlik ediyoruz.

Artık, anmaya gelen insanların “seçilecek” bir hali kalmamış. Aynı duyguda buluşmuş binlerce insan hep birlikte yâdın o dakikasını bekliyor. Arada, annelerine “Atatürk’ü görecek miyiz?“ diye soran çocuklarla, Dolmabahçe Sarayı’nın 71 numaralı odasına bırakmak üzerine yanlarında bir tek kırmızı karanfil getirmiş gençlerle, evlatlarının koluna girip bastonlarıyla kalabalığı yaran büyüklerle göz göze geliyoruz. Etkilenmemek elde değil tabi. Yaşlı gözler bir diğer çift ile buluştu mu, diğeri de nasibini alıyor. Bu kısacık an, o yer yer hasretini çektiğimiz, ona susadığımız duygudaşlığın ne de güzel bir ifadesi!

Yelkovanla akrep arasındaki açı tam 242,5’u bulduğunda, meşhur ifadeyle, hayat duruyor. O an herkes kendisiyle ve O’nun hatırasıyla baş başa kalıyor. Kimisi bir sevdiğini özler gibi, yüreğinde hasret buluyor. Bazısı büyük bir minnetle adeta hafifliyor. Bir diğeri için bir muhasebe anı başlıyor: “Layık olabiliyor muyum?“… Aslında Dolmabahçe’deki binler, Türkiye’deki milyonlar olarak her birimiz, bu duyguların bir harmanını 60 saniye içinde yaşayıp gidiyoruz.

Derin suskunluk sol notasıyla bozuluyor. Hep bir ağızdan gürce marş söylerken, kendimize ve birbirimize diyoruz sanki: Korkma!

O’nun başını koyduğu yatağa bir karanfil bırakabilmek için, yağan yağmurun altında saatlerce, en ufak bir huzursuzluk çıkarmadan bekleyen binlerce insanı; her yaştan, kökenden, meşrepten yurtseveri gördükten sonra insan bir an naifliğe teslim olup soruveriyor: Hakikaten ya, var mı korkacak bir şey?

10 Kasım’da Atatürk’ü anmak, birçoklarımız gibi benim için de oldukça hisli ve bu yönüyle idraki ve tarifi güç bir tecrübe. Bu sene, özellikle bu anma duygusu üzerine tefekkür ederken kendimi buldum. Hissettiğimiz bu duygular basit bir öğreniliş ile, bir “doktor doktor kalksana“ ezberi ile açıklanabilir mi? Kanaatimce, hayır.

Zira mesele sadece senede bir dakika ayakta dikilip durmaktan ibaret olsa, insanın omzundan düşen, kolları bol gelen bir ceket misali, gönülsüz bir vazife telakkisinden bahsedebilirdi belki. Fakat gerçekte, her birimizin ölçülerine uygun ve kendi rengimizi tarzımızı yansıtır şekilde dikilmiş birer elbise gibi duran anma tecrübeleri var karşımızda. Öyle ise, bu nasıl oluyor da olabiliyor?

Bana göre bu hal, “Atatürk gerçeği” ile ilgili. 10 Kasım deneyimlerinden söz ederken, toplumsal ve bireysel olanın birbiri içine girdiği bir duygu durumunu ele alıyoruz. Atatürk’ü anarken ferdi ve içtimai sınırların belirsizleşmesi bize tüm çıplaklığı ile gösteriyor ki; Atatürk, bizlerin bireysel gerçekliğinin bir parçasıdır. Kendimizi, yurdumuzu, zamanımızı nasıl anladığımız ile Atatürk’ün doğrudan ilgisi bulunmaktadır.

Hakikaten de, kullandığımız alfabenin kabulünde, öğrendiğimiz kimi geometrik şeklin isminde, bizlerin/ailelerimizin/arkadaşlarımızın eğitim gördüğü okullarda, sporda, sanatta, siyasette - bırakalım tüm bunları - hemen her sofrada yeri olan bir kişi nasıl içselleştirilmez?

Modern Türk’ün kim olduğu konusunda en etkili sözü söylemiş olan Atatürk’tür. O bize, memleketliyi bir tutkal gibi bir arada tutmaya müsait bir tarihsel miras bırakmıştır. Mamafih bu tip liderlerin emsallerine dünya tarihinde rastlamak mümkündür. O’nu eşsiz kılan özelliği, bugün tekrar deneyimlediğimiz Atatürk gerçeğinin zaman ötesi mahiyetinde saklıdır. Bu figür, yalnızca ortak mazimizin bir kahramanı değil, gündelik mücadelenin bir unsuru ve dahası yarına dair bir ufuktur.

Bu sebeple Atatürk, bizle, bizden önce gelenler ve sonra geleceklerle hemhal olmuştur. Fikrimce, her 10 Kasım yaşadığımız bu tarife muhtaç hadisenin bir izahatı da budur. Şaşırmamalı ki, benim için güncel bir düşünsel sorun olarak beliren bu sorunun yanıtı yine O’nun tarafından verilmiştir:

“İki Mustafa Kemal vardır: Biri ben, et ve kemik, geçici Mustafa Kemal... İkinci Mustafa Kemal, onu "ben" kelimesiyle ifade edemem; o, ben değil, bizdir! O, memleketin her köşesinde yeni fikir, yeni hayat ve büyük ülkü için uğraşan aydın ve savaşçı bir topluluktur.“

***

Bahsi geçen birinci Mustafa Kemal’i saygı, sevgi ve (her nasıl oluyorsa) özlemle anıyorum…

İkinci Mustafa Kemal ise anılmak değil, anlaşılmak gerekiyor. Yaşamak ve yaşatmak için…

Çok yaşa Mustafa Kemal!

Tıpkı kapatmaya üşendiğimiz telefon bildirimleri gibi, zaman zaman bilinç dünyamızdan böyle ani bildirimler alırız. Kimileyin bunlar bize bir tanıdıklık duygusu yaşatır. Ya da, içinden geçtiğimiz o duyguyu bize tanıtır.

Üstelik bu bazen çok usulca olur. Bir kafede otururken kulağa çalınan parçanın tınısını çıkartmak veya bir Eylül günü sokakta yürürken ansızın bir ürperme gelmesiyle mevsim geçişini hissetmek gibi…

İşin kaba nörobilimine bakacak olursak, herhangi bir tecrübe yaşadığımızda, beynimiz bunu içerideki sinirler arasında bir bağlantı kurarak kaydeder. Bir nevi deftere çeker. Zaman geçip bu deneyimi anımsadığımızda ise, aynı bağlantı uyarılır ve burada depolanan bilgiler çağrılır. Raftan alınırlar yani. Bir önemli kural da odur ki, bağlantı ne kadar güçlü bir şekilde kurulmuş ise anıyı hatırlamak o kadar kolay olur.

İşte tam şu sıralar iktidar-muhalefet, ya da 31 Mart seçimleri sonrasındaki daha doğru tabiri ile, AKP-CHP diyalektiğindeki gelişmeler tüm bunlara benzer bir yaşanmışlık hissi uyandırıyor diye düşünüyorum.

2019-2023 dönemine benzer sahneleri geride bırakır görünüyoruz: Sükut-u hayal yaşatmış bir genel seçim mağlubiyeti sonrasında elde edilen yerel seçim başarısı ile ümitlerin tekrar filizlenmesi, başta ekonomi gelmek üzere hemen her sahadaki olumsuz gidişat karşısında iktidarın giderek yıpranması, bunların zorunlu bir neticesi olarak muhalefetin bir “iktidar alternatifi” olmaya soyunması ancak o ikinci parti/muhalefet gömleğini bir türlü yırtamaması…

Neyse ki hafızalar daha taze. Geçtiğimiz 5 yılda CHP ne etti de ne buldu, bunu biliyoruz. İstifade etmek isteyen için kıymetli bir başaramama öyküsü var elimizde. Dolayısıyla, görünen köy kılavuz istemez denir ama, eğer gene yürünecek köy o yıllardır sıkışıp kaldığımız köy ise, o bildik yol neydi diye hatırlamak için zorlamaya gerek yok. Buyurunuz, 3 adımda iktidarı elden kaçırma rehberi:

1. Maç daha bitmeden sen maçı kazandın bil.

14 ve 28 Mayıs seçimleri bildik bazı ezberleri boşa çıkardı. Boş tencerenin götüremeyeceği iktidar yoktur, İstanbul’u alan Türkiye’yi alır, depremle geldi depremle gidecek…

Öte yandan iki turlu cumhurbaşkanlığı seçimleri bir gerçeği daha tüm çıplaklığıyla bize gösterdi. Seçmenin çoğunluğu, Erdoğan’a görev onayı vermedi ancak Kılıçdaroğlu’na da razı gelmedi. Görülüyor ki sorunun vahameti, seçmeni çözüm için illa ki yeni bir aktörü görevlendirmeye itmiyor. Nitekim aylar yıllar boyu anketlerde çıkagelen “-AKP’nin ekonomiyi iyi yönettiğini düşünüyor musunuz? +Hayır. -Bu sorunu kim çözer? +AKP.“ yanıtının bir manası var. Anlamı basit, muhalefetin güvenilir, ciddi, tercihe şayan bir iktidar namzedi olarak meydana çıkamaması.

Bu sebeple CHP ekonomi kötüydü, şimdi beter oldu tespitini yapıp, bekle ve kazan stratejisi ile iktidara geleceğini düşünür ise bir yanılgıya düşer. Yine…

Diyelim bu hata bir şekilde tekrarlanmadı. Meraklanmaya hacet yok (!), iktidarı kaçırmak hala mümkün. Yeter ki halkın CHP’yi bir iktidar alternatifi olarak algılamasının önüne geçilsin. Yöntem ise, şöyle:

2. Yat kalk aday tartış, tartıştır.

Herhalde toplumsal muhalefet 2019-2023 döneminin kahir ekseriyetini aday tartışarak geçirmiştir. O dönemde Meral Akşener liderliğindeki İYİP’in önerileri hilafına, Kılıçdaroğlu CHP’sinin ortak adaylık konusunu vakit erkenken netleştirmediği, dahası bu bulanıklığı bir strateji diye güttüğünü gördük. Sonuçta, tartışılan tüm adaylar ama az ama çok yıprandı, muhalefet bloku enerji kaybetti ve üzerinde uzlaşılan yanlış adayla da seçim kaybedildi.

Gel zaman git zaman, bugüne geldiğimizde de o mahur “aday kim olacak” bestesinin tekrar çalınmaya başladığını müşahede ediyoruz:

En karizmatik lider İmamoğlu, o aday olsun.

Yok, Yavaş’ın beğeni oranı daha yüksek, onun olması gerekir.

Aslında biri üzerinde siyasi yasak riski var diğeri ise has CHP’li değil. Görev onayı her gün artan Özel niye olmasın?

Ya da, şu ismi duymuş muydunuz, Kemal Kılıçdaroğlu?

Adaylık tartışması CHP’ye 2023 dönemecinde hiçbir şey getirmedi, ondan çok şey götürdü. Değişim söylemini ilk dile getiren İBB/TBB Başkanı’nın da belirttiği gibi, aynı şeyleri yaparak farklı sonuçlar beklenmemeli. Görüyoruz ki aday tartışmaları CHP’nin birliği açısından başarılı geçtiği söylenebilecek Tüzük Kurultayı’nın ikinci gün konuşmalarında bile bir şekilde yer etti. Yavaş kürsüye çıktığında, bir protokol ihmalkarlığı olarak göze çarpan bir hadiseye sitem etti ve “aylardır yakılan fitne ateşine biz de [böyle] odun atmış oluyoruz” dedi.

Hülasa, CHP’nin aday tartışmalarını bir an öne dindir(e)memesi iktidarı elden kaçırması için çok kuvvetli bir yöntem olacaktır.

3. Değişim vaat et ancak kendini bulaştırma.

Bir de tabi, samimiyet meselesi var.

CHP eski genel başkanı Kılıçdaroğlu’nun söylemleri ve eylemleri arasındaki birçok tutarsızlık, onun kitlelerce sosyal demokrat/Atatürkçü bir “Erdoğan” olarak algılanmasına sebep olmuş olabilir. Demokrasi sözü ver ancak parti içi rakiplerinin kurultay için imza toplamasına mani ol, gençliğin öneminden dem vur ancak 74 yaşında parti liderliğini ısrarla bırakma, kadın kotası de fakat parti listelerinde sadece 1/3 oranında kadınlara yer ver. Tüm bu tezatlar CHP’nin AKP’den farkını göstermesi önüne bir şekilde taş koydu. Seçmen bu yarım ve mahcup demokrasi vaadi karşısında, olduğu gibi görünen / göründüğü gibi olan otoriterlik yaklaşımını tercih etmeye devam etti.

Şimdi aynı sınav, değişim sözü veren CHP’nin üzerinde. Özel ve İmamoğlu “CHP değişecek, Türkiye değişecek” diyerek birinin diğerinin ön koşulu olduğunu teslim etti. Özel’in 38. Olağan Kurultay’da verdiği ön seçim, kadın kotası gibi kimi sözler bu hafta gerçekleştirilen Tüzük Kurultayı’nda bir teste tabi tutuldu. Özü itibariyle bu sözler belirli “ama ve fakat”lar ile tutuldu. Hem ilk etapta cesurca talep edilenden daha sınırlı bir normatif çerçeve yeterli olacak mı hem de her hukuki metin için geçerli olduğu gibi tüzük, demokratik bir şekilde uygulanacak mı, göreceğiz.

Ama geçmiş tecrübelerden şunu biliyoruz ki CHP, uygulamaları ile memleket sathında değişim istiyoruz ama bizi karıştırmayın der görünür ise, seçmen iktidar anahtarını vermekten kaçınacaktır.

***

Malum, insan yurttaşı olduğu yerin sadece havasına, tınısına, tadına aşina olmuyor. Hele bizim memleket gibi yorucu bir siyasi iklim varsa ortada, oranın politikasındaki çatlaklar, gürültüler gözle görülmezden önce bir şekilde duyumsanıyor.

Umalım ki kimimizin şimdilerde kapıldığı bu his, geçmiş hayal kırıkları üzerine kurulu sinir bağlantılarının tekrar uyarılmasıyla depodaki bilgilerin açığa saçılmasından ibaret olmasın. Öyle olsun ki bu his, sade bir dejavudur.

Tabi bunun için eldeki kılavuzu takip etmemek gerek…

Devlet Bahçeli, Ahlat’ta Erdoğan’ın elini öpmeye mi davrandı?

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası başkanı Fatih Karahan’ın kovboy şapkalı fotoğrafı X’ten neden kaldırıldı?

İmamoğlu yoksa CHP Genel Başkanlığı’na mı aday?

Ağustos’un son haftasında bu sorulara yanıt aradık. Yani, en azından takibe değer yayın organlarına ve yayıncılara göre böyleydi. Peki gerçekte, bu hafta bizi düşündüren, sıkan, sevindiren meseleler bunlar mıydı?

Yok, ortak konularımız bunlar değildi ise ya neydi? Pazarda “bir yemeklik” satılmaya başlanan sebzeler, ay sonu zar zor ödenen kredi kartı borçları, Galatarasay’ın Şampiyonlar Ligi ön eleme performansı veya yaz tatilin son demleri… Bir çırpıda aklıma gelen başlıklar bunlar. Ama en çok da, hayatın keşmekeşinin içinde hemen göze çarpmayan ancak hepimizce keşfedilmeyi bekleyen sayısız insan tecrübesi...

Öyle inanıyorum ki bugün, kamunun gerçek gündemi ile basının “gündem” olarak ele aldığı başlıklar çok kere örtüşmüyor. Medya, hakiki gündemi yakalayamıyor ya da daha doğrusu onu oluşturamıyor. Gelin bu iki gündem arasındaki kan uyuşmazlığını bu Pazar gündemimize alalım…

Haber Namına Ne Tüketiyoruz?

Ajans almak deyimi güncelliğini yitirdiyse de tasvir ettiği eğilim geçerliliğini koruyor. Çoğu yurttaş haberleri geleneksel medyadan takip ediyor. Oysa televizyonun başını çektiği ve gazetelerin de içinde olduğu geleneksel medya son derece kutuplaşmış ve politikleşmiş vaziyette. “Bitaraf olmayan bertaraf olur“ sözü, AKP/Erdoğan iktidarının yarattığı bu medya düzeni için doğruya yakın görünüyor.

Bir tarafta olanca haşmetiyle iktidarın propaganda aygıtı duruyor. Havuz medyası ve sözde kamu yayıncısı TRT’ye biçilen vazife; bir “cambaza bak” oyunu oynayarak kamunun dikkatini tehlikeli (!) yerlerden sakınmak, iktidar politikalarını savunmak ve tabi muhalif kampı karalamak. Buna mukabil muhalif medyanın da, benzer bir şekilde, yayıncılığa politik bir yerden baktığını tespit etmek gerek. Halk TV ekolünün ana amacı küresel standartlarda kaliteli habercilik yapmaktan ziyade, Erdoğan karşıtı bloku, korku ve öfke gibi duyguları kullanarak ayakta tutmak ve iktidarı yıpratmak.

Zaten tam da bu sebeple birçoklarımız, az olmayan bir zaman önce, yüzünü internet gazeteleri ve YouTube yayınlarına çevirdi. Mümkün mertebe politik angajmandan ari haber/analiz almak isteyenler için bu, çölde bir vaha gibi göründü ilk başta. Fakat geldiğimiz noktada, kayda değer bir etki alanına ulaşmış YouTube yayıncılığının önemli yanlışları, eksikleri olduğu kanaatindeyim.

Vahadaki Sorunlar

YouTube’da çok izlenen gündem programlarının hemen hepsi, ele alınacak konu başlıklarının tespiti için belirli bir kaynağı referans alıyor: sosyal medya gündemi. Yayıncılar, X’te rağbet gören etiketleri baz alıp, aktarımlarını bu temel üzerine bina ediyorlar. Buradaki maksat açık. Popüler konuları takip ederek daha çok kullanıcının dikkatini çekmek. Bu yönüyle, sosyal medyanın nabzını tutmak elbette sakıncalı değil. Fakat mevcut durumda olduğu gibi, onu temel kılavuz kabul etmek son derece hatalı. Çünkü:

1. X gündemi manipülasyona açık: İster reklamlarla ister troll ordularıyla olsun, sosyal medyanın olağan akışında listelerde yükselemeyecek bir etiketi, listenin en tepesine çıkarmak mümkün. Nitekim sıkça olan da bu. Dolayısıyla millet ne konuşuyormuş diye TT listesini kurcalamak, köy kahvesinde oturup ahaliye kulak kabartmakla aynı sahiciliğe sahip değil.

2. Yayın dünyası, gündemi takip etmekle kalmamalı onu yaratmalı: Umumun ne konuşup ettiği tabi ki önemli bir veri. Zira bu, insanların neyi merak ettiği, neyi önemsediğine dair isabeti azımsanmayacak bir gösterge sunuyor. Fakat şunu da unutmamalı ki, insan her daim ne istediğini bilen bir varlık değil. Sahi ne giymek, ne yapmak, ne okumak istediğimizi hep biliyor ya da kolayca keşfedebiliyor olsaydık onca danışmana, fikir verene ne gerek olurdu? Ezcümle, popüler olan, bize yalnızca yüzeye çıkmış olan gündemi gösterebilir. Derinde yatanı değil... Ve hiçbir gömü, hiçbir kayıp hazine ne yerin ne de suyun yüzeyinde öylece durur. Onlar dipte keşfedilmeyi beklerler…

Peki Keşfedilecek Ne Var?

CHP’nin eski/7. genel başkanına siyasi yasak getirileceği ya da ortodoks iktisatçı Hazine ve Maliye Bakanı’nın istifa ettiği yönündeki kulis haberlerinin dışında ve ötesinde açığa çıkarılmaya değer ne haber olabilir ki? İki kelimeyle: insan hikayeleri…

Şahsen bu suni gündem yağmuru altında, ezilen orta sınıfın öykülerini onlardan dinlememize imkan sağlayan bir söyleşi kesitine gazete rastladığımda bile gerçek bir şey okuduğumu hissediyorum. Kısılan tatiller, çocukları özel okuldan alıp iyi bir devlet okuluna verme telaşı, taze üniversite mezunlarının büyükşehirlerdeki barınma derdi... Sadece can sıkıcı hikayeler değil elbette, ümit ve ilham veren öyküler de en az müşterek dertlerimiz kadar sahi. Diyarbakır'da okuyan iki kız öğrencimiz Avjin Aktop ve Gül Karen Aça'nın geçtiğimiz yıl dünyanın en iyi üniversitelerine (Harvard, New York University Abu Dhabi) tam burslu girişinin öyküsü mesela. O iki kız üzerindeki emek, fedakarlık ve vizyon…

Haberin genel geçer bir tanımı, bir ülkede olup biteni referans alır. "Bir memlekette her gün ekonomik, siyasi, kültürel gelişmeler olur ve buna haber denir”. Fakat, bu meret herhalde bununla sınırlı değildir. Zira bir toprak parçasını ülke haline getiren insanlar hayal kurar, aşık olur, azmeder, düşer, zorlanır, direnir, pes eder ve buna da haber denir. Ya da denmelidir…

İnsan hikayelerini yayın dünyasının odağına taşımak için habere bakış açımızı değiştirmemiz gerek. İnsanın sıradan yaşantısı içindeki sıra dışı serüvenlerdir, aslında bize lazım olan. Kendimizi, çevremizi anlamlandırmak ve dönüştürmek için ihtiyaç duyduğumuz paylaşım budur.

***

Yayıncılık, kamusal tartışmayı şekillendirmek gibi fevkalade kritik bir işleve sahip. Biraz da bu yüzden, demokratik ülkelerde medyadan; yasama, yürütme ve yargılamanın yanındaki “dördüncü erk” olarak bahsedilir.

Fakat bırakalım dördüncü erk olmayı, herhangi bir kayda değer güç olmak için de, yayıncılık kendisini olup ile bitenin arasına sıkıştırmamalıdır. Bilakis. Ne zaman ki yayın dünyası kafasını gömdüğü olup biten dünyasından başını kaldırıp, odağını insan hikayelerine çevirir, işte o zaman insanın var oluşuna dair birçok söz söyleyebilir.

Bu çok daha değerli, çok daha gerçek olmaz mı?

İnsanın özrü ne zaman kabahatinden büyük olur?

Bu deyimimizin sıkça eşlikçiliğini yapan bir ayıplı fıkranın doğruladığı gibi, bu gaflete çok farklı şekilde düşmek mümkündür. Öyledir; zira iş, bir çuval inciri berbat etmeye geldi mi, insanın mucit yönü bir anda parlayıverebilir.

Bana göre bu işi becermenin (!) bir şekli de, özrü değersiz kılmaktır. Öyle yalandan, öyle yarım ağız bir af dilenir ki, bağışlanmaya yer olmaz.

Geçtiğimiz Cuma günü (16 Ağustos) Prime Video’da yayına giren Arda Turan belgeseli de kanaatimce tam bu sınıfa girecek bir “yüzleşmeyi” sahneye koyuyor. Ünlü topçu ve halkla ilişkiler ekibinin, özellikle son yıllarda şiddet ve kabadayılıkla anılan “Arda Turan” ismini aklama hamlesinin çabasızlığı, sadece bu tasarrufu sonuçsuz bırakmıyor. Kamuoyundan özür dilemesi gereken nice toplumsal figür için çıtayı epey aşağıya koyarak da bir sosyal tehlike arz ediyor.

Hal böyleyken gelin, bu sözde geçmişle hesaplaşma deneyinin muhasebesini yapalım.

“Yüzleşmek” ya da “Yüz Yüze Gelmek”

Çekimleri, arşiv görüntüleri, Gerard Piqué ve Fatih Terim gibi kamera karşısına geçmiş ünlü spor insanları ve izleyiciyi sıkmayan süresi ile “Arda Turan Yüzleşme“, seyri kolay bir belgesel olmuş. Arda’nın doğup büyüdüğü mahalle olan Bayrampaşa’dan yola çıkıyor, hayat yolculuğu onu Ali Sami Yen, Vicente Calderon (Atlético Madrid), Camp Nou (FC Barcelona) ve nihayet Eyüp Stadyumu’na götürürken Arda’yı takip ediyoruz.

Hulasa; adı, iddiası ve kamuoyuna takdim ediliş tarzı olmasa, türünün hoş bir denemesi olarak kayda geçebilecek bir çalışma var karşımızda. Fakat, bir şey kesin ki, Arda burada geçmişiyle yüzleşmiyor. Olsa olsa mazideki kimi olaylarla yüz yüze geldiği söylenebilir. Tartışmak için, onun öz eleştirisini yarım bırakan tutumlarına daha yakından bakalım:

• Kök soruna inmiyor: Belgeselde “Arda’nın yanlışları” diye ortaya koyulan eylemlerin çoğu, kendi şiddet eylemleri. Fakat Arda bu konularda kaba kuvvete başvurmakta haksız olduğunu kabul etmenin ötesine geçen herhangi bir değerlendirme yapmıyor. Buz dağının hepimizce görünen yüzünü onun da gördüğünü müjdeliyor. Ne var ki suyun altında olanı (yani davranışların psikolojik/ekonomik/politik ve sair nedenlerini) yüz üstüne çıkarma zahmetine girmiyor. Özüne yönelip, insani olan kırılganlığını ortaya koyacak samimi itiraflarda bulunmuyor. Bu sebeple de izleyici ile bir duygudaşlık yaratmaktan geri kalıyor. Daha vahimi, meseleyi anlamamış ya da anlamazdan gelir görünüyor. Belgeselde yer alan alttaki kare bu tavrı çok güzel özetliyor: “(Çocukça gülerek söylüyor) Ya ne kadar şiddet olayım var benim ya… Vallahi kendimden utandım.“

  

  Fikir jimnastiği için, hatasını çok güçlü bir biçimde kabul ettiği bir ana gidelim. 2015 yılında Hürriyet’e verdiği "Türk ekonomisi çok iyi. Dolarda biraz dalgalanma var. Faizlerin düşmesi gerektiğini düşünüyorum" demeci sorulduğunda Turan, şöyle yanıt veriyor: “[Batırmışım.] Tamamen saçmalamışım. Geri zekalılıktan başka bir şey değil.“ Arda’nın sıkılmadan desteklediği politik kampın terminolojisini kullanarak bir nitelendirme yapmak gerekirse bu açıklama yetmez, ama evet doğru bir yönde bir adım. Kritiğin yetmeyen kısmı ise şu: Arda “saçmaladığını” söylüyor ama politik angajmanını masaya yatırmıyor. Erdoğan ve onun iktidarı ile olan ilişkisini sorgulayıcı bir veçheden ele almadığı müddetçe, bu demeç ile gerçekten yüzleşmesi mümkün değil.

• Pişmanlık göstermiyor: Üstelik bunu açıkça (ve belki de pişkince) söylüyor. Sosyal medyada viral olan o diyalogda görüldüğü gibi: “+Pişman mısın? -Değilim. +Yanlış olduğunu düşünüyor musun? -Yanlış.“ Oysa aynı belgeselde konuşan kimi isimler, lafı açıldığında kendi eylemlerine dair olarak pişmanlık belirtip bir nevi öz eleştiri veriyorlar. Örneğin gazeteci Mehmet Aslan. EURO 2016’daki prim krizindeki haberlerinin gerçeği tam olarak yansıtmadığını fark ettikten sonra “pişmanım, itiraf ediyorum“ diyor. Yine öfkesini sıkça gördüğümüz Fatih Terim, bu krizi profesyonel yönetemediği, duygusal hareket ettiğini kabul edecek sözler sarf ediyor. Diğer yanda ise pişman değilim diyen Arda duruyor. Duygularının bu ifadesi, Arda’nın (beyanının aksine) kendiyle hesaplaşmak niyetinde olmadığı fikrini kuvvetlendiriyor.

• “O iyi çevresi kötü“ sendromu: Arda’nın, hatalı kararları konusunda suçu etrafındakilere attığını görmüyoruz. Fakat eşinin ve arkadaşlarının bu konudaki sözleri çarpıcı. Aslıhan Doğan Turan, “niteliksiz kalabalık“ olarak tarif ettiği arkadaşlarının Arda’yı kötü yönlendirdiğini ima ediyor. Kusuru Arda dışında bir yerlerde aramak gerektiğine kani olmuş Emre Belezoğlu’nun sözlerine de bakalım: “Biz ülkede sporcuya ne kadar gelişimi adına yatırım yaptık da, Arda Turan’dan bir ODTÜ bir Boğaziçi mezunuymuş gibi her açıklamasında ülkeyi yönlendirecek tavır ve hal, hal diliyle hareket etme bekleyelim“. Bu savunu ile “Urfa’da Oxford vardı da biz mi gitmedik” serzenişi arasındaki benzerlikler eminim ki farklarından çok daha fazla.

Peki, Arda neden bu işe soyunmuş olabilir? Arda, bugün Eyüpspor’un teknik direktörü. Fakat görünen o ki, arzusu yarın bir büyük kulübün (tercihen Galatasaray’ın) teknik adamı olmak. Bunun için ise, önce büyük emeklerle futbol tarihimize yazdığı, sonra ise kendi elleriyle karaladığı adını temize çekmesi lazım. Bu uğurda kameraların karşısına geçiyor. Bir öz eleştirel belgesel yaptırıyor. Fakat bunun da hakkını vermeye gönlü yok. Nedamet getirmeden, zor soruları ortaya atmadan, sadece öyle demesi gerektiği için “çuvallamışım“ deyip geçiveriyor. Bunu da alay-ı valayla, dört bir yandaki reklam panolarında, sosyal medyadaki onlarca reklamda duyuruyor.

98 dakika geride kaldığında, hah dedim. Bu devri iktidar bittiğinde de tıpkı bunun gibi sözde yüzleşmeler izleriz. Bugünkü iktidar mensuplarının dayandığı duvar çöker. Ancak siyasi beklentileri bitmez. Öyle oldu mu da AKP gömleğini çıkarıp, yeni bir gömlek giymek gerekir. Ondan kolayı mı var? Bir belgesel çek. Bunu çoğunluğun takip ettiği televizyonda değil, bir platformda yayımla. AKP iktidarının ekonomi-politiğine, ideolojisine girmeden, “aldatılmışız, yanılmışız“ de geç…

Erdoğan/AKP iktidarının amaçlarına ulaşmak için başvurduğu, toplum için hazin bir yöntem, kimi değerlerin/kavramların içini boşaltmak oldu. Bizler, bugün ve yarınımız için bunun gibi kavramsal yozlaşmalara geçit vermemeliyiz. Bir kamusal figür, dilimizin nice hazinelerinden birinde ifadesini bulan “yüzleşme“ yoluyla kamuca bağışlanmak istiyorsa, bunun gereklerini yerine getirmelidir. Arda Turan’ın sathi bir şekilde yanlışlarıyla yüz yüze gelmesine, yüzleşme diyemeyiz. Tıpkı yarın da aynı işlere tevessül edecekler için demeyeceğimiz gibi…

“Galiba [insanlar] bana çok kızıyorlar, görüyorum (…) Ben o [Ergenekon/Balyoz] konu[sun]da da çok öz eleştiri yaptım. O konuda da belki çok fazla ateşli davrandım. Prensip olarak doğru bulduğum şeyleri… Ama nüansları atladım (…) Bir kişiyi bilinçli olarak üzmediğime, en azından ben kendi içimde, eminim. Birilerini üzdüysem, o kadar üzülüyorum ki buna.“

Nagehan Alçı

Spor, sanat, ticaret ve siyaset. Zaman zaman, hayatın bu alanlarını birbirinden çok farklı sahalarmış gibi düşünüyoruz. Oysa Salı (9 Temmuz) günü yayımlanan Nevşin Mengü/Nagehan Alçı söyleşisinin hatırlattığı gibi, bu bariz bir hata. Belli ki bu alanlar arasındaki fark bir trajedi ve komedi oyunu arasındaki farktan ibaret. Metinlerin konuları, tınıları değişse de onları yazan da oynayan da aynı. Serdeki dramaturji, bir olan aslında. Velhasıl, hayatta insana dair olan ne varsa, politikada da o var. Güç uğruna acımazsızca yakılan canlar, haksızca kayrılan insanlar ve tövbekarlar…

Tüm bu karakterleri (belki de tek vücutta) toplayan bir metnin kahramanı ise gazeteci Nagehan Alçı. Karşımızdaki, gerçek bir Makyavelist porte. Adımlarını titizlikle planlayan, mukadder olma amacına ulaşmak için manipülasyon ve aldatmaya başvuran ve bu uğurdaki yolu yürürken ahlaki kaygılar gütmez görünen bir isim. Onu en iyi Ergenekon/Balyoz sürecinde soyunduğu amansız savcı rolüyle tanıyoruz. Ülkedeki Atatürkçü aydın fikir insanları ve askerler terör suçlaması ile hapsedilirken, Alçı’nın akşamları televizyonda sergiye koyduğu kişiliği, dönemin hükumet sözcüsü Bülent Arınç’ın “Türkiye bağırsaklarını temizliyor” ifadesini bile hafif bırakıyordu. Nagehan, karşısına çıkan gazeteci ve siyasetçilerin kimini (ve tabi ki onları izleyen yüz binleri) adeta çileden çıkartıyordu. Böylelikle Alçı, toplumun bir kesimi için kelimenin tam anlamıyla bir nefret objesine dönüştü.

Erdoğan’lı yıllarda Alçı basın dünyasındaki kariyer basamaklarını hızla tırmandı. Birçok gazetede köşe yazarlığı ve televizyon programında konukluk yaptı. Gazetecilik ödülleri aldı. Tabi, Alçı’nın işindeki bu seçimleri kadar eş seçimi de hep konuşuldu. 7 yıl evli kaldığı (sonradan Boşnaklar hakkında sarf ettiği korkunç hakaret ile anılacak olan) Rasim Ozan Kütahyalı ile medyanın bir güçlü çifti olarak resmedildiler. Siyasi yönden (veya yönsüzlük bakımından) Rasim ile bir uzlaşma içindeydiler kuşkusuz.

Derken, geçtiğimiz yıl Alçı/Kütahyalı çifti sürpriz bir şekilde anlaşmalı olarak boşandı. Nagehan bu konuda uzun bir süre sessizliğini korudu. Bu hafta ise görsel medyaya çıkarak kocasının yıllar boyunca kendisine fiziksel, psikolojik ve ekonomik şiddet uyguladığını çarpıcı örneklerle anlattı. Kocası tarafından boğulurken ölümle göz göze geldiğinden, kimi geceler korkudan elinde bıçakla tehdidi beklediğinden bahsetti. Karşımızda alışık olduğumuz soğukkanlı siyasi cellat yoktu bu defa. Mağduru olduğunu anlattığı suçların bağlamı itibariyle anlaşılabilecek bir sakıngan hava tavırlarına hakimdi.

Elbette Alçı’nın bu açıklama ve suçlamalarına birçok açıdan yaklaşmak mümkün. Bir kadın-erkek ilişkisinin otopsisi, birçoklarının Nagehan’ın açıklamalarındaki hadiselere “oh olsun“ demesi ardında yatan vicdan ve öç hesaplaşması, son 20 yılda giderek tırmanan ve politik bir mahiyeti de olan kadına şiddet sorunu ya da Makyavelist kahramanın bu açılımı ile siyaseten neyi amaçladığı sorusu…

Öte yandan meselenin ilgimi en çok çeken yanı, Nagehan’ın bu açıklamaları nerede ve kime yaptığı oldu. Gelin bu tercihin altında yatabilecek sebeplere ve onların bize ne söylediğine bakalım.

Yıkıp Da Yerine Kurmamak: Ya Sonra?

Düşünün ki Nagehan kişisel hayatı ile ilgili mahrem ve de magazinel bazı bilgileri, ne saikle olursa olsun, kamuoyu ile paylaşmaya karar veriyor. Onun imkan kabiliyetlerini haiz biri, bunu ne şekillerde yapabilir? Halihazırda çalıştığı “ana akım” bir televizyon kanalı olan ve Aziz Yıldırım/Ali Koç buluşmasına ev sahipliği yapan Habertürk’te akşam kuşağında bunu yapabilir örneğin. Ya da yazılı basının eski amiral gemisi Hürriyet’te birinci sayfada duyurulmak üzere, bu dönemin makbul genel yayın yönetmeni Ahmet Hakan’a bir röportaj verebilir. Veya kadına şiddet konusunun hemen her gün ele alındığı Müge Anlı’ya konuk olup milyonların evine, gündemine girebilir.

Fakat Nagehan bunların hiçbirini seçmedi. Mecra olarak televizyon ya da yazılı basını değil, YouTube’u seçti. Konuşmak için ise özgürlükçü/Atatürkçü bir çizgide olduğu söylenebilecek Nevşin Mengü’yü…

Bana göre bu tercih, Nagehan ve onun kamusal itibarını tüketmek pahasına yıllardır desteklediği Erdoğan iktidarı için hazin ve kaçınılmaz bir sonu temkinle fısıldıyor. AK Parti yönetimi, devri iktidarında gerek kamu gerek özel sektördeki nice kurumların içini boşalttı. Mevcut mevki sahiplerini “monşer“ olmakla seçkincilikle itham ederek yıldırdı, tasfiye etti. Boşalan makamlara kendi kadrolarını yerleştirdi. Fakat asıl önemlisi, bu iktidar yıktığının yerine ne inşa etti? Yanıt, görüldüğü üzere, hiçbir şey.

Erdoğan’ın 28 Mayıs 2017 tarihinde, adı çocuk istismarı skandalları ile akıllara kazınan Ensar Vakfı’nın genel kurulunda yaptığı konuşmasındaki sözleri aslında bunun bir itirafıydı. “Biliyorsunuz siyasî olarak iktidar olmak başka bir şeydir. Sosyal ve kültürel iktidar ise başka bir şeydir. Biz 14 yıldır kesintisiz –hamdolsun– siyasî iktidarız. Ama hâlâ sosyal ve kültürel iktidarımız konusunda sıkıntılı.“ Erdoğan’ın bu sözünden meramı, ülkedeki modern entelijansiyayı, hemen hemen mutlak politik güçlerine rağmen, ikame etmeyi becerememiş olmaktır. Üstelik bu tespit sadece kültür sanat dünyası için değil, iktidarın girdiği hemen yer için geçerlidir.

Siyasi iktidar tüm bu tercihleri yapmakta serbest oldu. Kayırmacılık, layık olmayanların görev başına getirilmesi ve gerçekten layık olanların hor görülmesi… Esasen bu maddi gerçeğin bir inkarıydı. Kamu yönetiminin liyakat esasına göre yapılması gerektiği hakikatını görmezden gelmekti. Ne var ki, mantığın mutlak egemenliği ve bireycilik üzerine bir felsefe okulu inşa etmiş Rus asıllı Amerikan yazar Ayn Rand’ın dediği gibi “[g]erçeği görmezden gelebilirsiniz. Ancak, bu kararın neticelerinden kaçamazsınız.“ Söz gelimi:

• “Ekonominin sorumlusu benim, ben!“ deyip, beğenmediğiniz merkez bankası başkanlarını görevden alabilir, “faiz hakkında nas ortada“ diyerek faizleri bizzat belirleyebilirsiniz. Fakat, sayılı gün sonra, tekrar göreve davet etmeye mecbur kaldığınız hazine ve maliye bakanının ifadesiyle “rasyonel bir zemine dönme dışında bir seçene[ğiniz] kal[maz]“.

• Boğaziçi Üniversitesi’ne okulun tercihlerini hiçe sayarak bir rektörü kayyum edebilirsiniz. Fakat, üç yıl içinde aynı okulun dünya listelerinde 100 sıra geriye gitmesine katlanırsınız.

• Engin hariciye tecrübesine sahip adayları hiçe sayıp “bizim hoca“ Ahmet Davutoğlu’nu dış işleri bakanı, onun fikirlerini resmi politika yapabilirsiniz. Gelin görün ki, komşular ile köprüleri atmaktan “değerli yalnızlıkta“ teselli aramak, milyonlarca geçici sığınmacıyı yurda alıp Kuzey Suriye’ye girmişken, “Katil Esed“ söylemini “Sayın Esed, görüşelim“ söylemi ile değiştirmek zorunda kalırsınız.

Medya için de durum farklı değildir. Bir zamanlar, belirli bir kalite ve standartta habercilik yapan, Ali Kırca’nın Show TV’sini, Birand’ın Kanal D’sini silebilirsiniz. Kamusal tartışmanın görece gerçekleşebildiği CNNTürk, NTV, Habertürk gibi mecraların tümünü lağvedebilirsiniz. Hatta tüm bu gayretlerin öncülerinden biri olur, bir Nagehan Alçı olursunuz. Yıkıp döktükçe ödüllendirilirsiniz. Ancak, ya samimi bir ihtiyaç anınızda ya da yeni politik yönünüzü takdim etmeniz gerektiğinde, yüzünüzü çevireceğiniz yer, el birliği ile yarattığınız ve yerine bir şey inşa edemediğiniz enkaz medya olmaz, olamaz. Siz gene, ortak özellikleri işini iyi yapmak olan ve en mükemmeliyetçi standartlarda bile “eh işte“ denebilecek bir dürüstlük ve yurt bilinci içinde çalışan, bugün içinde oturduğunuz o enkazın yerinde durmuş kurumlarda görev yapmış Nevşin Mengü, Fatih Altaylı, Özlem Gürses, Cüneyt Özdemir’lerin “onuncu köyleri” olan YouTube’daki kapılarını çalarsınız.

Neden? Çünkü, “gerçeği görmezden gelebilirsiniz. Ancak, bu kararın neticelerinden kaçamazsınız.“

Memleket siyasetinde bir değişim rüzgarı esti mi, bunu iyi bürokratların sezeceği söylenegelir. Fakat bir de Amerikalıların o zarif (!) deyimleri ile “politik canlı“ (political animal) diye tabir ettikleri bir sınıf vardır. Bu kişiler siyaseti adeta solurlar. Şüphe yok ki Nagehan Alçı da bir politik canlıdır. Kim bilir, belki Alçı büyük bir değişimin/bir kaçınılmaz sonun kokusunu almış ve buna göre yeni planını devreye sokmuştur.

Öyle ise şaşırır mısınız? Eğer sosyal ve beşeri bilimler yönünden bir maddi gerçek var ise, memleketin bu hazin seyri böyle süremeyecektir. Gidişatın sonu, kaçınılmazdır.

Ve öyle olursa, biz daha nice “kadere bak“ vakaları, nice dönüş çabaları göreceğe benzeriz. Nagehan Alçı da, belki yakışır şekilde, “kadere bak“ dedirtecek tövbekarların ilk örneklerinden biri olarak kayda geçecektir…

Bereket, Tanpınar memleketlinin kaderini ne de doğru tespit etmiş! Gün geçmiyor ki onun veciz ifadesini doğrular hadiseler yaşamayalım. Gerçekten de “Türkiye evlatlarına kendisinden başka bir şeyle meşgul olmak imkânını vermiyor.”

Birkaç haftadır 2024 Avrupa Futbol Şampiyonası’nın heyecanına kendimizi kaptırdık. Gürcistan, Çekya galibiyetleri derken sevincimiz katlandı. Parklarda toplaşıp hep bir ağızdan Tarkan şarkıları söyleyip Türk bayrakları sallayarak maçları seyrettik. Ülkece bir olmak duygusuna da hasret kaldığımız için, Filenin Sultanları’ndan sonra, bu deneyim bize iyi geldi. Fakat Kurtlar Vadisi’nin Polat Alemdar’ı Necati Şaşmaz’ın Gezi Direnişi için yaptığı titiz değerlendirmede (!) işaret ettiği gibi “ülkeye nazar değdi” belki de...

Ne olduysa son 16 maçında oldu. Şampiyonanın gizli favorisi olarak gösterilen Avusturya takımını 2-1 devirdiğimiz maçta, attığı iki gol ile maçın en değerli oyuncusu seçilen 26 yaşındaki stoper Merih Demiral sevincini tribünlere dönüp “bozkurt işareti” yaparak gösterdi.

Hemen ardından şampiyonanın ev sahipliğini yapan Almanya’nın iç işleri bakanı “Aşırı sağcı Türklerin sembollerinin stadyumlarımızda yeri yoktur“ diyerek UEFA’yı yaptırım uygulamaya çağırdı. Nitekim UEFA da Demiral’ın “spor etkinliklerinde sportif olmayan nitelikteki davranışlar sergilediği, futbol sporunun itibarını zedelediği ve genel davranış ilkelerine aykırı davrandığı” gerekçesiyle sporcuya iki maç men cezası verdi.

Bu olaylara karşı Türk kamuoyunun genel tepkisi, farklı semboller kullanarak kutlama yapan futbolculara daha hafif veya hiç ceza verilmemesinden bahisle, “Avrupa’nın iki yüzlülüğü“ ve Merih’in haklılığı üzerinde toplandı.

Meselenin birçok önemli veçhesi var elbette. Spor hukuku ve politikası açısından incelenebilecek UEFA kararı ile uluslararası ilişkiler yönünden değerlendirilebilecek Almanya tepkilerini (Tanpınar’ın işaret ettiği sebepten ötürü) bir kenara koyalım. Milli futbolcu Merih’in maçta bozkurt selamı yapması bir milli beraberlik ülküsü açısından uygun mudur, bu soruya yanıt arayalım.

Bir Sembolün Anlamını Ne Belirler?

Milli topçu bozkurt selamı yapar mıydı yapmaz mıydı belirlemek için ilk olarak bu selamın anlamını tespit etmek gerekir. Fakat tam da burada, çözülmesi icap eden bir düğüm belirir. O da sembollerin anlamını nasıl tayin edeceğimiz sorunudur.

Örneğin, sembolün nerede yapıldığı önemli midir? Ali Sami Yen’de oynanan bir Fenerbahçe derbisinde bir oyuncunun işaret ve serçe parmağını havaya kaldırıp yüzük ve orta parmağıyla başparmağını birleştirmesi ile birebir aynı hareketi Berlin’de oynanan bir Avrupa şampiyonası müsabakasında yapması farklı mıdır?

Veya işareti kullananın maksadı dikkate alınmalı mıdır? Misal, Merih basın toplantısında kendisine yönetilen soruya "Bir gol sevinci vardı aklımda. Onu yaptım. Türklük ile alakalı. Türk olduğum için gurur duyuyorum (...) Çok da mutluyum yaptığımdan dolayı." değil de “Ben Ülkücüyüm. Ülkücü hareketin selamını yaptım.“ dese ya da “Bir anlık heyecan ile tribünde gördüğüm bir harekete aynısı ile karşılık verdim. Belirli bir maksadı yoktu.“ diye açıklasa fark ederdi miydi?

Sonrasında selamın tarihsel bakiyesi önem taşır mı yoksa güncel kullanımı mı esastır? Bozkurt işaretinin kök saldığı ülkücü/milliyetçi ideolojilerin kimi taraftarlarınca geçmişte gerçekleştirilen şiddet eylemleri mi yoksa sembolün bugün özdeşleştirildiği siyasi partinin eylemleri mi bu sembolün anlamında daha çok söz sahibidir?

Kanaatimce tüm bu hususlar elbette ki dikkate alınmalıdır. Bir futbolcunun Türkiye lig maçında bozkurt işareti yapmasının bir MHP/Ülkücü hareket sembolü olduğu kolaylıkla ileri sürülebilecekken, yurt dışında oynanan bir milli maçta bunun “Türklük ile alakalı“ olduğunu beyan etmenin bir zemini olabilecektir. Peki bir sembolün anlamını tayin edebilecek bu ve benzeri değişkenlerin öneminin derecesi nedir? Bana göre esas soru budur. Başka bir deyişle, sembolün yeri, kullanıcısı, güncel anlamı onu mutlak olarak belirleyebilir mi? Hareketin tarihsel bakiyesini silip atabilir mi? Ve bu soruların yanıtı kesinkes evet değil ise, bozkurt işareti - Merih’in dediği gibi - “tüm taraftarın gurur duyacağı” birleştirici bir hareket olabilir mi?

Hangi Milliyetçilik?

UEFA tarafından verilen oyuncu men cezasına karşı çıkanlar, “Bozkurt bir siyasi partinin değil, Türklerin binlerce yıllık sembolüdür“ tezine sarıldı. Ancak burada işaret edilmesinde yarar olan bir husus, bozkurt ile bozkurt selamının bir ve aynı şey olmadığıdır. Nitekim bozkurt selamı en fazla 1990’ların başına kadar geri götürülebilmektedir. Yine de bir an için Merih’in selamını bir Türk milliyetçiliği sembolü olarak nitelendirelim. Bu halde eylem kabul edilebilir olur mu?

Bu noktada hangi milliyetçilikten söz ettiğimizi çözümlemek gerekecektir. Zira Türk milliyetçiliği yekpare bir ideoloji değildir. Salkım salkım pek çok farklı kolu, lehçesi vardır. Misalen:

• Ziya Gökalp’in “Vatan ne Türkiye'dir Türklere, ne Türkistan. Vatan, büyük ve müebbet bir ülkedir, Turan!“ sözleri ile somutlaşan ve Türk soyundan gelen tüm Tatar, Azeri, Anadolu Türklerinin birleşmesini hedefleyen bütün-Türkçülük;

• Cenk Türküsü’ndeki “Attilâ'nın oğlusun sen unutma! Medeniyet deme, duymaz o sağır; Taş üstünde taş kalmasın durma kır: Kafalarla düz yol olsun her bayır, Attilâ'nın oğlusun sen unutma!“ dizelerinde görüldüğü gibi kin ve intikam izleği hep ön planda olan Osmanlı Türkçülüğü;

• Komando, ülkücü, kontrgerilla olarak ifade edilen gayri nizami operasyon örgütlenmeleri;

• Irk esasına değil vatandaşlık bağı ve vicdani isteğe dayanan ve İsmet İnönü’nün “Türk olmayı sevmek ve Türk olmayı kabul etmek, Türk milletine mensup olmanın verdiği bütün haklara malik olmak için kafidir.“ sözlerinde öne çıkan yurtseverlik;

• “Hep vatan için ölmekten söz etmek yerine, biraz da vatan için yaşamsını bilmeliyiz“ düsturu ile örtüşen merkez sağdaki müspet milliyetçilik,

• İlhan Selçuk, Yılmaz Özdil gibi isimlerin kanaat önderliğini yaptığı laik orta sınıfın benimsediği 2000’ler başı AKP ve AB politikalarına karşı duruş alan ve ulus devlet için bir beka mücadelesi gören ulusalcılık…

Görülüyor ki tek bir milliyetçilik yoktur. Aslında çoğumuz “milliyetçilik” denince kendi meşrebimize, dünya görüşümüze uygun olan kısımlarını görüp, geri kalanına dikkat kesilmeyiz. Fakat Türk milliyetçiliği biraz da tüm bunların yekûnüdür. Kanlarını kavanoza doldurup Çanakkale şehitliğini sulamaya giden gençler de milliyetçidir. Bu gençlere Çanakkale dağlarındaki, erozyonla aşınan araziye fidan dikmenin daha vatanseverce bir iş olacağını anlatan Demokrat Parti bakanı Tevfik İleri de...

Bunların hiçbirisi milliyetçilikten söküp atılamaz. Ve günün sonunda, beğenelim beğenmeyelim, milliyetçilik dünyaya çoğu kere etno-politik (yani ırk temelli siyasi) bir yerden bakar. Bunu reddetmek güçtür. Örneğin, Atatürk milliyetçiliğinin, vatandaşlık esasına dayalı modernist ve hümanist bir çizgisi vardır. Ancak aynı görüşün başlıca temsilcilerinden İnönü bir söylevinde “Vazifemiz, Türk vatanı içinde bulunanları behemehal Türk yapmaktır. Türklere ve Türkçülüğe muhalefet edecek anasırı kesip atacağız“ da demiştir.

Tüm bunlar ışığında bir etno-politik ideoloji olarak milliyetçilik çağdaş olsa da bana çağcıl görünmemektedir. Oysa milli spor kuşkusuz bir birlik ve beraberlik işidir. 85 milyonun kalbi beraber atacaktır. Samet, Portekiz maçında bizim kaleye gol attığında hep beraber bir of çekeceğiz, Hollanda’ya karşı bizi öne geçirdiğinde ise coşacağız. Türk milliyetçisi, Kürt milliyetçisi, Ülkücüsü, ulusalcısı fark etmeden, Tarkan’ın dediği gibi, milli takımın “yolunda bir olacağız”.

Ancak, ırksal üstünlüğe dayanan yer yer taarruzi bir fikriyatın bozkurt işareti uğurunda bir olabilir miyiz veya olmalı mıyız? Sanmıyorum…

***

Dünkü (6 Temmuz) Hollanda müsabakası ile 2024 Avrupa Futbol Şampiyonası’na ilk 8 takım arasına girerek veda ettik. Göz göze kurduğumuz hayalleri çok değil, bir dört sene için erteliyoruz. 2028’de daha güçlü ve (bu arada) sahada siyaseten daha sorumlu ve vakur olmamız dileği ve elbette bize yaşattıkları tüm güzel duygular için Bizim Çocuklar’a teşekkürlerle…

“Yiğitler çıktı meydane, hepsi birbirinden merdane…”

Teşbihte hata olmaz, siyaset meydanı da bir tür er meydanıdır. Kimi zaman altta kalır, kimi zaman üste çıkarsın. Tosun Paşa gibi de ballı değilsen işin kolay değildir. Suphi’nin aksine rakipler genellikle bilerek yenilmezler. Ancak güçlü olan kazanır.

Siyasi müsabakanın, ata sporumuz ile bu benzerliğinin belki de en göze çarptığı alan münazaralardır. Hani, Türkiye’de yıllardır hasret kaldığımız ve en son 2019’da İmamoğlu/Yıldırım buluşması ile anımsar olduğumuz hadise.

İki hafta sonra Birleşik Krallık sandık başına gidiyor. Anketlere bakılırsa, 14 yıldır aralıksız devam eden Muhafazakar Parti hükumetlerinden sonra ilk kez İşçi Partisi iktidara geleceğe benziyor. Tabi seçim yaklaşırken, Batı demokrasilerinde mutat olduğu üzere, liderler canlı televizyon yayınlarda karşı karşıya geliyor, vatandaşın ve basının sorularını yanıtlıyor, fikirlerini yarıştırıyorlar.

Bu vesileyle denk geldiğim Rishi Sunak (Birleşik Krallık Başbakanı, Muhafazakar Parti) ve Keir Starmer (Ana Muhalefet Lideri, İşçi Partisi) münazarasını doğrusu hayretle izledim. Münazara denince ilk akla gelen ABD örneklerinden ve bizim memleketteki eski emsaller ve yeni denemelerden farklarını oldukça düşündürücü buldum.

Bir milletin siyasilerinin uygarca tartışıp tartışamadığı ve şayet o ilk eşik atlanmış ise nasıl münazara ettiği, o milletin oluşu ve yaşayışı hakkında bizlere önemli ipuçları verebilir. Gelin bu maksatla, siyasi münazaralara kısa bir panoramik bakış atalım. Bunun için en güncel örnek İngiltere ile başlayalım.

Dünyanın En Kısa Kitaplarında Yeni Çıkanlar: Zevkli İngiliz Münazaraları

Denir ki dünyanın en kısa 4 kitabı; leziz İngiliz tarifleri, seçilmiş Alman esprileri, Güney Amerika demokrasi tarihi ve Fransız savaş kahramanlıklarına ilişkindir. Oysa Sunak/Starmer münazarası bana gösterdi ki, “seyri zevkli İngiliz münazaraları“ o parmak ısırtan (!) scone’ların hemen yanına eklenebilir. Nasıl mı?

• Sıkıcı Tartışma: Liderleri uzun süre dikkatle dinlemek güç. Ülkelerinin öncü hatiplerinden oldukları söylenemez. Oysa Amerika ya da teknokrat başbakan Nihat Erim’in ifadesiyle memleketimiz “Küçük Amerika“ öyle mi? Siyasetlerini beğenirsiniz beğenmezsiniz, Trump da Erdoğan da kendini sonuna kadar dinleten liderlerdir. Bu isimlerin konuşmalarını kesip biçip arkasına müzik koyulan videoların internette milyonlarca kez izlendiğini unutmamalı. Ayrıca sıkıcı olan tek şey liderlerin konuşması değil. Seçim sloganları ve manifestoları da aynı şekilde. Sunak’ın söylemi “beni ve icraatlarımı biliyorsunuz, bilinmeze karşı bildiğinizi seçin“. Starmer ise buna kuru denebilecek bir değişim iddiası ile karşılık veriyor. Velhasıl “Make America Great Again“ ya da “Her Şey Çok Güzel Olacak“ dengi bir söylem pek yok. Bir de lider profillerine bakalım. Starmer, Oxford mezunu eski bir avukat. Sunak da aynı okuldan mezun bir yatırım bankacısı. Nerede bir Hollywood yıldızı, bir şair, bir çılgın milyarder ya da dini tedrisatlı bir amatör futbolcu? Ara ki bulasın...

• Meseleler Masada: Vaşington ya da Ankara izleyicisinin şaşıracağı şekilde, masada kimlikler değil ülke sorunları var. “Moderasyonumu nasıl beğendiğiniz“ diye sormayı akıl edemeyen bir gazeteci ve vatandaşlar hayat pahalılığı, sağlık hizmetlerindeki aksaklıklar ve göç gibi çeşitli konularda sorular soruyor. Liderler ise 45 - 60 saniye içinde bu sorulara az ve öz yanıt vermeye çalışıyor. Kimsenin terörist olduğu, bir diğer lider başa gelirse ülkenin tuzla buz olacağı yok, nedense…

Tüm bunlar bize ne söylüyor, bunu tartmak için iyisi mi aynı dili konuşan, kuzey doğu İskoçya’dan demir alıp Atlas Okyanusu’nu geçince hemen karşıya çıkan topraklardaki güncel bir televizyon tartışması ile karşılaştırma yapalım.

Kırmızı Eyalet Mavi Eyalete Karşı: “Büyük Türkiye”den Bir Tartışma

2017 - 2021 Trump yönetimi ile ABD’deki zıtlık ve ihtilafların daha da görünür hale geldiğinden bahsedilir. Cingöz Amerikan televizyoncuları da Bakkal Amca şarkısı misali “+Çatışma var mı? -Var var. +Dövüş var mı? -Var var. +Ne duruyorsun? Program yapsana…“ demiş olacak ki, filmi çekip adına da “Kırmızı Eyalet Mavi Eyalete Karşı Münazarası“ demişler. Programın ana fikri, California Valisi Gavin Newsom (Demokrat) ile Florida Valisi Ron DeSantis’i (Cumhuriyetçi) karşı karşıya getirerek ülkenin derin fay hatları üzerinde bu iki siyasiyi tepiştirmek. Maksat da hasıl olmuş elbette. Tartışmadan çıkan manşetler, emekli Vaşington büyükelçimiz ve şimdi CHP İstanbul Milletvekili Namık Tan’ın tespitlerini doğrular nitelikte: “Gelin görün ki, geride bıraktığımız yıllarda, olaylar tam tersi bir gelişmeyi tetikledi ve ‘Türkiye küçük Amerika olacak’ derken, ‘Amerika büyük Türkiye olma’ yolunda hızla yol almaya başladı.” Şöyle ki:

• Işık, Kamera ve Motor: Her iki vali de aslında orta vadede ABD başkanlığına oynuyor. Nitekim valiler birbirlerini buradan da vurmaya çalışıyorlar. Olur da yarın kendi eyaletlerinde rakipleri - Murat Kurum gibi - “Sadece California/Florida“ sloganları ile karşı kampanyalar yürütmeye başlarsa, şaşırmamalı. Neticede valiler, potansiyel selefleri aktör başkan Ronald Reagan ile somutlaşan sahne performansının hakkını vermişler. Konuşmalardaki (daha doğrusu sataşmalardaki) vurgular ve görüntüler Birleşik Krallık örneğinden seyir anlamında kesinlikle üstün. Hatipler yer yer birbirlerinin sözünü keserek teatral bir adapla öne çıkmaya çabalıyorlar.

• Kimlik Kavgası: Valiler yurttaşın somut dertlerine nasıl derman bulunacağını konuşmaktan çok, üzerine bin sene konuşulsa bir hayır çıkmayacak dedirtecek keskin kültür ve kimlik çatışmaları içinde debeleniyorlar. Newsom, DeSantis’i sansürcülükle, kadın düşmanlığıyla itham ederken DeSantis mevkidaşını komünist Çin yanlısı olmakla, “sol ideolojilerle beyin yıkamakla” suçluyor. Kürtaj ya da LGBT+ politikaları gibi hassas kültür savaşı sahalarına çıkılıyor. Buralarda da bir makul nasıl bulunur diye tartışılmıyor. Herkes kendi ezber sloganlarını atıp izleyiciye selam verip çekiliyor. Anlayacağınız, programa çok az yerelleştirme müdahalesi ile Türkçe alt yazılar eklesek TRT izleyicisi yayını hiç yadırgamaz, kendinden bilir: “DeSantis demokrasimizin kalesi California’ya vali olsa kadınlarımız sokağa çıkamaz“ ya da “NewSom, Çin bayrağını California’da göklere çekerek ne yapmak, nereye varmak istemektedir?“

Neticede Dil Aynı Ama Konuşulanlar Çok Farklı

Birleşik Krallık ve ABD münazaraları arasındaki farklar bu iki ülkenin siyaset kültürleri üzerine çok şey söylüyor. İngiliz münazarasında “sıkıcılık” diye tabir ettiğim sıradanlık/sakinlik kanaatimce bir oturmuşluğa işaret ediyor. Muhafazakarlar da kazansa İşçiler de başa gelse kıyamet kopmayacak belli ki. Sistem, bir şekilde varlığını sürdürecek. Bir diğer önemli gerçek olarak, kültürel/kökensel farklar ana akım siyasetinin birincil eksenini oluşturmuyor. Bu sayede liderler somut sorunları ve çözüm yöntemlerini tartışıyorlar.

Florida/California münazarasının gösterdiği ABD siyaseti ise bundan başka. Polemikten beslenen, kutuplaşmış, kavga eden bir politika izliyoruz. Bunun altında tarihe yaygın ayrılık ve çatışmalar yatıyor kuşkusuz. Ancak buna ek olarak, siyaseti bir devlet televizyonu ciddiyeti içinde tartıştırılan bir konu değil, izlenme oranı kovalayan ve dolayısıyla kendini izlettirmesi için türlü numaralar yapılması gereken bir eğlence içeriği olarak görmek (daha doğrusu böyle tüketmek) eğilimi de bunda pay sahibi olsa gerek.

Ya Türkiye?

Bu soruya, Atilla İlhan’ın “Hangi“ serisinden ilhamla “Hangi Türkiye?“ sorusu ile yanıt vermek gerekir diye düşünüyorum. Zira ilk olarak hangi Türk siyasi münazarasından (ya da yokluğundan) konuştuğumuzu saptamalı.

Eski Türkiye’nin siyasi nezaketi fevkalade yüksek, kanayan sorunlara dair en uç fikirlerin dahi TRT’de tartışabildiği, öte yandan ülkenin genç yaşını gözler önüne serer nitelikte “biz kimiz ve nereye gidiyoruz“ sorularının dahi hala yanıt beklediğini gösterir toplantılar mı?

Ya da oldukça uzun bir aradan sonra iki rakip politikacıyı bir araya getiren ancak İmamoğlu’nun heyecanı/stresi, Yıldırım’ın donuk anlatımları ve Küçükkaya’nın veremediği moderatörlük sınavı içinde güme giden münazara denemesi mi?

Yoksa yakın dönemli birçok siyasi gelişmenin temkinli bir iyimserlikle müjdelediği yepyeni Türkiye’de yapılabilecek münazaralar mı?

Eski Türkiye açık oturumlarının, zamane İngiliz ve Amerikan münazaralarına üstün gelen birçok yönünden bahsetmek mümkün. Umalım (ve uğruna çabalayalım ki) yepyeni Türkiye’nin münazaraları geçmişin iyi yönlerini şimdiki zamanın gerekleri ile harmanlasın…

İki bayram arasına bir düğünü bile sıkıştırmayan ahalimiz, koca memleketin “normalleşmesini” bu araya sığdırmaya çalıştı iyi mi…

Hatırlayacaksınız, her şey 31 Mart yerel seçimlerinde, sandıktan büyük bir sürpriz çıkmasıyla başladı. Trakya ve Ege’den İç Anadolu’ya uzanan “Kırmızı Dalga”, Kilis gibi Cumhuriyet tarihinde ilk kez CHP’ye emanet edilen belediyeler ve seçimin yıldız isimleri Yavaş ile İmamoğlu’nun %50’yi aşkın oy desteği ile iktidarlarını sürdürmesi, elbet bir değişimin habercisiydi.

Biz daha ne olup bitti anlamaya çalışırken, hop, bayramlıkları giydik. Seçimden birinci parti çıkan CHP’nin genel başkanı Özel, bayram tebrik etmek bize düşer dedi, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ı aradı. İşte bu telefon ile başlayan süreç, ılımlı açıklamalar, ziyaretler, iade-i ziyaretler ile devam etti. Bir taraf bu süreci, son yirmi yılda ekseni kaymış siyasetin “normalleşmesi”, diğer taraf ise müştereken gerilen politik ortamın “yumuşaması“ olarak tarif etti.

Fakat hepi topu iki aylık bu zaman zarfındaki olaylar fikriyat dünyamızda ne fırtınalar kopardı ne! “Erdoğan yine rakibini kendi belirliyor“, “Saray’la müzakere değil mücadele edilir“, “vakit kaybetmeden erken seçim için bastırılmalı“, “Gezi hükümlülükleri için bu bir fırsat olabilir“… Tüm bu laf kalabalığının içinde, bana göre bir mutfak acemisinin hatasına memleketçe tekrar düştük. Daha pişmesine çok olan aşı ocaktan alıp kaşıkladık. Aceleyle sofraya oturup yemek iyi mi kötü mü tartışmaya koyulduk.

Madem şimdi bayram hazırlığıydı, trafiğiydi, karmaşayı geride bıraktık, bir soluklanıp daha çok su kaldıracak bu pilavı kendi harına bırakalım. Bu sırada normalleşme tecrübesinden öne çıkanlara ve çıkabileceklere bakalım…

• Sembol Fotoğraf

Bir gün bir yüzük, bir gün Ferdi Tayfur’dan bir şarkıyla mesajlarını veren Devlet Bahçeli, siyasette sembollerin ne denli önemli olduğunun göstergesidir. Ve tıpkı simgeler gibi simge fotoğraflar da önemlidir. 11 Haziran 2024 (Salı) günü CHP Genel Merkezi önünde çekilen bu fotoğraf gibi...

Erdoğan’ın 18 yıl sonra CHP’yi ziyaret etmesi, Özel ile bir genel başkan mevkidaşı gibi karşılıklı oturması, daha düne kadar “terör örgütünden medet uman", “koyun verseniz kaybeder“ dediği partinin başkanını meşru muhatap kabul etmesi Türk siyasetinde önemli bir kırılma anına karşılık geliyor. Çok değil, daha bir sene önce, muhalif liderler aynı Genel Merkez’de buluşup, kendilerini dengi bile kabul etmeyen bir otoriter lideri nasıl tahtından edebileceklerini tartışıyorlardı. Liderin tahtı sallandı, ancak düşmedi. Fakat rüzgar öyle bir esti ki, Erdoğan kendi aleyhinde ittifakların kurulduğu karargaha güler yüzle gelip el sıkmak, konuşmak mecburiyetinde kaldı.

Bu kareyi veren akıl, “Türk tarihi sandıkla yazılmamıştır“ diyerek demokrasiyi şart görmeyen, Erdoğan’a siyaset üstü, dini referanslarla bezeli bir kutsiyet atfeden, aslında birer ulusal lig maçı olması gereken seçimleri “milli takıma karşı düşman takım” havasında oynatan akıldan farklı.

Bu kareyi veren akıl, Demirel’in “bulun 226’yı devirin“ veya “6 kere gittim 7 kere geldim“ sözlerinin ardında gizli demokratik olgunluk ve siyaseti bir hayat memat meselesi değil adeta bir oyun olarak görmek tavrı ile daha uyumlu.

İşte tam da bu sebepten Erdoğan/Özel’in CHP’de verdiği bu kare, isabetle, normale dönüşün bir emaresi olarak görüldü.

• “Gelinin görümcesinden bir burma bilezik…“

CHP de AKP de kutuplaştırma siyaseti içinde yol almaya alışmış olduğundan olsa gerek, rakiple müzakere nasıl olur, sonrasında nasıl ilerlenir hemen bilemedi. Bu tökezlemeyi en somut olarak, 2 Mayıs’ta AKP Genel Merkezi’ndeki ilk görüşmeden sonra tarafların gündeme gelen konuları, söylenen sözleri bir sır gibi saklamasında gördük. İşin esasına dair tartışacak bir şey olmayınca, basının ve vatandaşın elinde kala kala ziyaretteki hediyeler bahsi kaldı. Efendim, Özel’in hediye ettiği “Cumhuriyet Ateşi“ objesi milli eğitim politikalarında bir dönüşün simgesi mi olacakmış? Yok, bir eczacı olarak Özgür Bey’in mesir macunu hediye etmesi doğru muymuş? Erdoğan’ın armağan ettiği fincan takımı ile çaylar kendilerine verilen hediyelerin altında mı üstünde mi kalmış?

Ülkenin sorunlarına dair tez ve antitezler nedir, bir senteze varılabilir mi meselesi kamuoyuna aksettirilmeyince, televizyoncular canlı yayınlarda sineğin yağını çıkarır gibi bu hediye meselesini deşti de deşti. “Gelinin görümcesinden bir burma bilezik…“ misali karşılıklı hediyeler kulis haberi diye anons edildi. Biz de bu bakakaldığımız şey nedir, şarklılık dedikleri bu mudur diye sorduk, utandık.

• Düşe Kalka Yola Devam

Yine de bu kısa süre Türkiye’ye dair söylenegelen “genç bir ülke olma“ vasfını da haklı çıkardı. Zira siyasilerimiz kamuoyundan, fikir önderlerinden gelen tepkileri okudu ve pozisyon değiştirdi. İade-i ziyaret sonrasında her iki partinin sözcüleri de gündemdeki konuları, tarafların talep ve söylemlerini birer basın toplantısı düzenleyerek yurttaşla paylaştı. Birbirlerinin açıklamalarını teyit ettiler yer yer düzelttiler. Bu ufacık kazanım bile, demokrasi tecrübemiz için yapılan, önce tökezleyen sonra toparlayan ve dört nala yoluna devam eden kısrak benzetmesini akla getirdi. Bu normalleşme deneyinden de çıkaracak çok dersler olduğunu gördük.

• Bizi Ne Bekliyor?

A. AKP/CHP ortaklığı ile yeni anayasa sürecinin başlaması

B. Yaman ekonomik sorunları beraberce yenmek için bir “milli mutabakat hükumeti” kurulması

C. CHP’nin adaletten ekonomiye birçok alandaki kimi taleplerinin kabul görmesi şeklinde toplumsal kazanımlar

D. “Erdoğan zaman kazanıyor“/ “neden havuz medyası Özel’i parlatılıyor?“ / “hem mücadele hem müzakere eden siyaset“ lakırdısı içinde yuvarlanıp gitmek

Kanımca bu diyalog sürecinden çıkabilecek en hayırlı neticeler Gezi hükümlülerinin yeniden yargılanarak aklanması ve ekonomik programın vatandaş yararına tadil edilmesi olacaktır. Öte yandan gerçekte ne olacağı yönündeki fikrim D şıkkında özetlenmiştir. Kabul etmeliyiz ki, bu sürecin ne getirip ne götüreceğini bir çabuk göremeyeceğiz. Nehrin bu yeni yöne doğru akışını hayra ya da şerre yormak için bir müddet akışı sabırla seyretmeye mecburuz. Belki bu mecburiyet karşısında idrak edebiliriz ki, suyun her bir taşa vuruşuna, yatağı her bir aşındırışına özel bir anlam vermek zorunda değiliz. Tespitlerimizi sonraya saklayabiliriz.

Kuşkusuz Erdoğan’ın bu süreçten muradı; seçmene “sizi duyduk“ mesajı vermek, ekonominin kötü seyri devam ederken karşılaşacağı muhalefeti yumuşatmak ve 2028’e giden yolda yeni bir oyun kurmak için vakit kazanmak.

Diğer taraftan CHP tarafının stratejisi; CHP aleyhindeki kutuplaştırma ve ötekileştirme söylemini azaltarak 31 Mart ile somutlaşan AKP/MHP blokundan kendisine gerçekleşen oy geçişinin zeminini kuvvetlendirmek, mümkünse başta İstanbul ve Ankara olmak üzere yerel yönetimlerin ket vurulan işlerinden birkaçının önünü açabilmek ve belirli toplumsal sorunlarda ezkaza bazı kazanımlar elde etmek (bkz. 28 Şubat generallerinin affı).

Sözün özü, adına normalleşme/yumuşama denen bu siyasi seyrin neler üreteceğini görmek için temkinle beklememiz gerek. Bu sırada boş duracağız değil elbet. Siyaset ve fikir dünyamızın ve tabi ki sokağın bu zaman içinde demokrasi tecrübemiz namına neler kazanabileceğine bakmak yararlı olabilecektir.

Bir sonraki bayramda oturup tekrar muhasebesini yapmak üzere…

Çeplî zerê lê berda
Te dilê’m kiriye behra derda
Însaf bike delalê canê
Serê min bibe ser zenda

Bana yönelen altın saçlı bir kız,
Kalbimi bir üzüntü nehrine çevirdi.
Biraz merhamet et, tatlı aşkım,
Başımı omzuna yaslayayım.

Sözler Rewşan’a ait. Bitlis doğumlu 43 yaşında bir sanatçı. Kürtçe şarkılarını binlerce insan dinliyor. 17 Kasım 2023’de Bostancı Gösteri Merkezi’nde şu ana kadarki en kalabalık konserini verdi. Etkinliğe dair kaydedilen izlenimlere göre Kürtçe bilen bilmeyen her yaştan müzik sever oradaydı. Bilhassa konserin başı dikkatimi çekti: Rewşan seyirciye dönüp “Kimler Kütçe bilmiyor?” diye soruyor. Eller kalkıyor. Rewşan tekrar sözü alıyor: “Arkadaşlar size emanet. Ben Kürtçe konuştukça siz onlara çevireceksiniz. Bu akşam kimseyi dışarıda bırakmayacağız. Bir olacağız.“

Güzel günlere dair umutları tazeleyen bir hadise. İnanalım ve dileyelim ki insanlık var oldukça, insanlar birlikte müzik dinledikçe, birlik duyguları daim olsun.

Daimi varlığın sonuçları yalnızca umut ve müzik sahasında doğurmuyor elbette. Bir sosyal grup var olduğu müddetçe, onun siyasi temsili ve mücadelesi de mevcudiyetini koruyor. Nitekim son günlerde gene çokça duyar olduğumuz “yerel seçimin kilit partisi DEM Parti“ tespiti bu gerçeğin bir sonucundan ibaret aslında.

Bir Vaka Olarak Kürt Siyasi Hareketi

DEM Parti’ye seçimlerde kilit rol biçilmesi bana göre kısmen doğru kısmense yanlış bir okuma. Yanlış, çünkü DEM Parti’nin Türkiye sathında bir seçimin anahtarı olamadığını 14 Mayıs genel seçimlerinde gördük. Ayrıca önümüzdeki yerel seçimler için tekil bir kilit unsurdan söz etmek isabetsiz olabilir. Zira Mayıs 2023’ten bu yana 96.376 yeni üye kazanmış, kimseye eyvallahı olmayan hodbin bir tek adam iktidarı ile bile kıran kırana pazarlık yapabilen Yeniden Refah Partisi’nin yerel seçimlerdeki belirgin rolünü bugünden teslim etmemek elde değil.

Öte yandan DEM’e dair değerlendirmenin haklı tarafı da şu: İster beğenilsin ister beğenilmesin, memleket siyasetinde bir Kürt siyasi hareketi gerçeği var. Bu hareket 1991’den beri mecliste temsil edilen, 11 siyasi parti kurup kapatmış, parti olarak girdiği genel seçimlerde %13 ila %8 arasında oylar almış ve AK Parti’den sonra en çok ilde birinci parti çıkmış bir hareket. Bu veriler gösteriyor ki, DEM’e karşı güncel tavırlar ne olursa olsun, Kürt siyasi hareketi varlığını sürdürmeye devam edecek.

Organik ve Maddi Bağlar Sorusu/Sorunu

Bu kalıcılık durumundan dolayıdır ki harekete dair esaslı bir sorunun çözümüne kafa yormak gerekiyor. O da DEM Parti’nin, hareketin fiili önderlerinden olduğunu söyleyebileceğimiz Selahattin Demirtaş’ın ifadesi ile, “bir Türkiye partisi“ olup olmayacağı meselesidir. Bu konunun siyaset meydanında ve kamuoyunca birden çok ifade ediliş şekli var: “Terörle arasına mesafe koymak“, “Kandil’den bağımsız bir aktör olduğunu göstermek“, “Kürt sorunun barışçıl çözümünü benimsemek“ vesaire… Bu noktada bazı olguları soğukkanlılıkla tespit etmekte yarar olabilir:

• DEM Parti, Pençe-Kilit Harekâtı bölgesinde 20 günde 21 askerimizin şehit düşmesi üzerine PKK terörünü reddeden herhangi bir açıklama yapmadı.

• DEM’in, ufuktaki İstanbul seçimleri üzerinden AKP ile yaptığı pazarlıklarda ileri sürdüğü söylenen, siyasi talepleri arasında Abdullah Öcalan’ın hapis koşullarının iyileştirilmesi ve kimi KCK’lıların serbest bırakılması maddeleri yer alıyor.

• Yargı dosyalarına intikal eden belirli ifadelere göre, Kürt siyasi partilerinin milletvekili listelerinin Kandil’de / Kandil ile istişare içerisinde hazırlanması söz konusu.

Hal böyleyken, görünen köy kılavuz istemiyor. Kuşkusuz ki DEM Parti, bölücü terör örgütü ile ilişkili. Belki de asıl sorun bu iki örgüt arasında organik bağlar olması değil, maddi - yani fikir ve yöntem yönünden - bağlar olduğu görünmesi. DEM’in terörü amasız fakatsız karşısına alan bir tavrı benimsememesi yazık ki terör örgütü ile arasında maddi bir bağ olduğuna işaret ediyor.

Fikrimce siyasetteki kalıcılığını saptadığımız Kürt hareketinin içinde olduğu ve çözülmek gereken düğüm işte budur. Bu çözüm çabasındaki hedef, Kürt siyasi hareketini terörün karşısında konumlandırmak olarak belirlenebilir. Peki bu hedefe ulaşmak için farklı aktörler neler yapabilir? Bana göre meselenin asıl zengin tarafı burada.

Muhalefet: Merkeze Davet

Öncelikle kolayından, muhalefetin ne yapmaması gerektiğinden başlayalım. Örneğin Kılıçdaroğlu döneminde olduğu gibi DEM ile mahcup temaslar kurmamalı. Eğer siz kurduğunuz ilişkiyi “bir günah gibi” örtmek isterseniz ahali de doğal olarak bir günah işleniyor sanır. Bakınız 14 Mayıs seçimleri. Öte yandan CHP’nin yeni genel başkanı Özel bu sorunu gördü ve kendince düzeltti. DEM ile “kamuoyu önünde açık ve şeffaf“ görüşmeler yürütmeye karar verdi. Burada demokratik görüşmeleri sahiplenen bir tavır var, doğru. Ancak görüyoruz ki bu tutum da DEM’in siyasetini etkilemek, onu dönüştürmek noktasında pek bir fayda yaratmıyor.

Kanımca burada izlenebilecek bir strateji şu olabilir: Geniş muhalefet blokundan DEM’e, kurmayı vaat ettikleri merkeze yönelik bir çağrı yapılması. Malum, DEM en çok ötekileştirilmekten şikayetçi. 598 vekilin görev yaptığı meclisi, partilerinden seçilen TBMM Başkanvekili aracılığıyla idare etmesine rağmen, meclisteki bayramlaşma ziyaretlerinde en az trafiği olan parti DEM (yani selefleri). Ayrıca üyelerinin aralarında büyük güç paylaşım anlaşmaları yaptığı Altılı Masa’ya davet edilmediği için Kürt hareketinin serzenişlerini de hatırlıyoruz. Şu halde muhalefet DEM’e şartlı bir el uzatabilir. “Aramıza gel, seni kabul edelim yeter ki…” diye başlayan davetin devamında ulusal çıkarlarımızla bağdaşan bir Kürt siyasi hareketinden beklentiler sıralanabilir. Terörün istisnasız reddi bunların başında gelecektir tabi. Başka bir deyişle (halihazırda dağılmış olan) muhalefet bloku, Kürt sorununda müesses nizamın ne kadar adım atabileceğini kamuoyu önünde tartsın biçsin. O adımları atmaya hazır olduğunu ilan etsin ve DEM’i o orta noktaya davet etsin. Bu şekilde DEM üzerinde kurulabilecek siyasi baskının azımsanamayacağını düşünüyorum. Unutmayalım ki, DEM'in seçmen havuzunun önemli bir kısmı muhalefetin bu tür bir çıkışına destek verme potansiyelindedir. “Türkiye partisi” çıkışlarının havada uçtuğu 7 Haziran’da alınan oy ile terörle araya yeterince mesafe koyulmayan yılların sonunda gerilenen oy oranı arasında 5 puanlık bir fark bulunuyor.

İktidar: Uca Alternatif

Kürt hareketinin de Türkiye’deki pek çok diğer ideolojik kanat gibi parçalı olduğunu not etmeli. Buradan hareketle iktidar ya da daha doğrusu iktidarın idare ettiği devlet kurumları DEM’e alternatif olabilecek Kürt milliyetçilerini destekleyebilir. Kürt sorunun barışçıl çözümünü savunmayı bir öncelik haline getiren, kangren olmuş bu meselenin hallinde ayrılık gibi ekstrem çözümler yerine ılımlı arayışlar içinde olan siyasetçilerin bir parti çatısı altında bir araya gelmesi neden teşvik edilmesin? Üstelik bu alternatif partinin para ve belki daha bile önemlisi medya ve propaganda imkanlarına erişim noktasında iktidar desteğinden yararlanması ona büyük bir avantaj sağlayacaktır.

Burada başarı ölçütünü yeni bir lider Kürt partisi yaratmak olarak da koymamak gerekir herhalde. DEM’in beslendiği seçmen havuzunun ikinci adresi olmak bile pek çok şeyi etkilemeye yeter de artar kanımca. DEM’in Kürt temsili gücünü bir diğer büyük oyuncu ile paylaşması, Kandil’in siyasetteki etkisinin zayıflaması, DEM’in konumunu ilerletmek ya da korumak için daha merkezde duran bu alternatif partinin söylem ve eylemlerine yakınsaması gerekmesi bu faydalardan yalnızca birkaçı olacaktır.

***

Ezcümle, Kürt sorunun nasıl çözüleceği sorusu yalnızca bugünün değil belki Rewşan gibi isimlerin bir parçası olduğunu yarının Türkiye’sinin önünde olmaya devam edecek. Bugün için AKP’nin önceleri BDP/HDP ile şimdi ise MHP ile kurduğu Kürt sorunu oyunları mili menfaatlerimiz için uzun vadeli kazanımlar yaratmıyor. Aksine sorunu derinleştiren yaralar açıyor, terör şiddetinin önünü kesemiyor. Çünkü bu oyunlar hep o bildik eksenlerde oynanıyor. Dolayısıyla yarın için bize bir yenilik gerekiyor. Zaten bunu idrak etmek için uzağa değil, bu topraklara kulak vermek yeter. Mevlana’nın dediği gibi “Dünle beraber gitti cancağızım. Ne kadar söz varsa düne ait. Şimdi yeni şeyler söylemek lazım”.

Sporda alışkanlıktır, takımlar ya da bireysel sporcular geçmiş müsabakaları izler, notlar çıkarır ve gelecek oyun planlarını oluştururlar. Kimi zaman rakip seyredilir, kimi zamansa öz performanslar oyunun dışından gözlenir. Burada amaç geçmiş maçtan sadece bir fikir çıkarmaktır. Yoksa her karşılaşma biriciktir. Kopyalanamaz.

Siyaset ve spor arasındaki bin bir benzerlikten biri de bu, geçmişten ders çıkarma pratiğidir. Partiler hem seçimden sonra şapkalarını önlerine koyup sonuçlar üzerine bir değerlendirme yapar. “Seçmenin mesajını alır“ ve ona göre konumlanırlar.

Öte yandan son dönemde memleket siyasetinde “maziden öğrenmeden” çok, ilginç bir “geçmişle hesaplaşma” vakası tecrübe ediyoruz. Akşener, 2023 cumhurbaşkanlığı seçimlerindeki hataları ile amansızca dövüşüyor adeta. Bu kavgayı ufuktaki yerel seçimlere - kendi deyimi ile - “öz başına” girerek veriyor.

Akşener’in siyasi liderlik öyküsüne dair bu yazı dizisini sonlandırırken, hikayenin kahramanının bu kavga ile yarınını nasıl hazırladığına bakalım. Akabinde ise onu süratle akıp gitmekte olan Türkiye politikasının seyrine bırakalım. Ta ki kahraman kalemi tekrar eline alıp kendisine kayda değer bir siyasi önderlik hikayesini yine yeniden yazasıya dek…

Doğru Teşhise Yanlış Tedavi

Teşhis

Akşener 14 Mayıs ve 23 Haziran seçim hezimetleri akabinde partisini oturttuğu rayı şöyle tarif ediyor: “Hür ve Müstakil İYİ Parti“. Bunun ile kastı CHP’den bağımsız bir siyaset yapmak. “Ne o ne öbürü“ diyerek bir üçüncü yol açmak. Bu şekilde Erdoğan yönetimine tepkili ancak CHP’nin lokomotifi olduğu bir ittifak trenine binmek istemediği düşünülen yüz binlerce seçmene bir adres olmak.

“Hür ve müstakil“ siyasetin çare olacağı düşünülen sorunun Akşener tarafından doğru tespit edildiği söylenebilir. İYİP liderinin 6 Mart 2023’te Altılı Masa’ya tekrar oturmak zorunda kalması gösterdi ki İYİP, CHP’ye bağımlı. O gün itibariyle gerek önerilen cumhurbaşkanı adayları yönünden, gerek meram anlatmaya yarayacak medya imkanları bakımından gerekse siyasetin devamını sağlayacak belediye finansmanı ve fırsatları bakımından… İYİP gerçekten de (Akşener’in üzerinde durduğumuz bazı stratejik hataları dolayısıyla) CHP’ye bağımlı hale geldiği için o geç kalmış kopuş adımını atamadı. Dolayısıyla kimilerince dünyanın en sağlam tabanına sahip olduğu belirtilen, elinde 11 büyükşehir belediyesi tutan, (hiç değilse kendi) seçmenini şekillendirmek noktasında etkili bir medyaya müessir olan CHP’yi kurumsal muhalefet cephesinde dengeleyecek (ve aslında dengeleyerek tamamlayacak) bir İYİP dün olduğu gibi bugün de bir ihtiyaç.

Yanlış Tedavi

Kanımca sorun teşhisi son derece doğru olsa da Akşener’in önerdiği tedavi bir o kadar hatalı. Zira Akşener’e göre “hür ve müstakil“ olmak için yapılması gerekenler listesinde şunlar yer alıyor:

• Kürt sorununda DEM Parti’yi gayrimeşru bir aktör olarak tanımlayarak onu hepten marjinalleştir.

• Menfur terör olayları sonrasında AKP ile aynı bildirilere imza atarak iktidarı terörle mücadele politikasındaki yanlışlardan aklamaya katkı sağla.

• Devletin kurucu partisi CHP’yi “teröre alan açmak” ile suçlayarak Erdoğan retoriği ile denk düş.

• Yerel seçimlerde herhangi bir istisna tanımayarak, sadece birkaç ay önce cumhurbaşkanlığına aday gösterdiğin İmamoğlu ve Yavaş’a da yerelde rakip ol, onların başkanlık performanslarını eleştir.

Akşener haklı olarak seçmenin iki yumruk arasında sıkıştığını görüyor. AKP’den müşteki olup CHP’ye razı olmayan kayda değer bir kitle olduğunu doğru olarak not ediyor. Ve parlamentodaki en büyük iki siyasi partiyi de karşısına alan bir söylem geliştirerek bu kitlenin desteğini arkasına almayı hedefliyor. Ancak…

Bir siyasi tavrın doğru/isabetli olup olmadığını tayin edecek şey, teorik haklılıktan ziyade somut neticelerdir diye düşünüyorum. Varsayalım ki İYİP’in “hür ve müstakil“ politikası kısa erimli amacına ulaşsın ve büyükşehirlerde 2019’da Millet İttifakı adaylarına oy vermiş İYİP seçmeninin ezici çoğunluğu bu defa İYİP adayları arkasında toplansın. Bu durumda sonuç ne olacaktır? Kuvvetle muhtemel (ama siyasetin ve hayatın gebe olabileceği sürprizleri ve bilinmezlikleri bir an için dışlayarak) seçim, AKP’nin kilit büyükşehirleri de ele geçirmesi ile sonuçlanacaktır. Bu sonucun ise Türkiye için hayır üretmeyeceği açık. Bu durumda israf, kayırmacılık ve rant siyaseti yerelde tekrar iktidar olacak ve ayrıca merkezi iktidara meydan okuyarak onu frenlemeye aday bir yerel güç artık bulunmayacak.

Doğru Tedavi

Fikrimce Akşener’in siyasi liderlik öyküsünün devamını sağlayabilecek alternatiflerin tümü ortak bir noktada toplanıyor: İYİP’in güçlenmesi. Fakat bu fikirden anladığım, sadece yerel seçimlerde alınacak ve hiçbir somut siyasi sonuç doğurmayacak bir oy oranı değil. Daha ziyade siyasi pozisyon, medya ve finansman imkanları bakımından güçlenmek… Hedefi bu şekilde koyacak İYİP’in bu ereğe ulaşmak adına seçebileceği farklı müttefikler ve izleyebileceği değişik yollar bulunabilirdi:

1. CHP: Eski ortak ile tekrar masaya oturarak ve bu defa daha sert pazarlık yaparak CHP’den bir büyükşehir belediyesi almak hedeflenebilirdi mesela. Bu şekilde İYİP, icraatları ile doğrudan seçmene ulaşabilir ve ayrıca Meral Akşener dışında görünür ve güçlü bir İYİP’li ismi ülke siyasetine taşıyabilirdi.

2. AKP & MHP: İktidardan gelen komşuluk tekliflerine icabet etmek de bir seçenek olabilir. Ancak hem CHP’ye kaybettirip hem de iktidardan pay almayan bir tavırla değil. CHP’ye kaybettirmek pahasına İYİP’i seçmen nezdinde kuvvetlendirecek somut kazanımlar elde ederek. Örneğin Akşener ve partisinin iktidarın medya aygıtlarındaki görünürlüğünü kayda değer seviyede artırmak önemli bir kazanım olabilecektir.

İYİP’in elinde tuttuğu büyükşehirler kartını doğru oynayarak partinin önümüzdeki genel seçimlere güçlenerek girmesini sağlamak kanaatimce Türkiye’nin modernleşme sınavının bugün gerektirdiği tutumdur. Oysa bunun yerine takınılan tavır ise hangi sonuca hizmet ettiği açık, ancak karşılığında İYİP’in ne aldığı belli olmayan bir söylemden ibarettir. Üstelik söylem ve eylem arasında derin bir tutarsızlık olduğunu da görmek gerekir. Zira Akşener’in iddiası “özgür ve bağımsız” olmaktır. Oysa, affetmenin özgürleştirici gücünden dem vuran onca düşünürün sözleri akıllarda iken, eski dostlara ama en çok kendine öfkeli bir ruhun hür olduğu nasıl söylenebilir ki? Herhalde söylenemez. Herhalde Akşener hür ve müstakil olmak istese de hatalarının esiri olmuştur.

Öyle bir tutsak olmak ki, Akşener dünkü maçta yaptığı yanlış hamlelere kurulup aynı maça bugün tekrar çıkmaktadır. Oysa bugünkü maç başkadır. Elbette her oyuncu gibi Akşener de böyle davranmakta özgürdür. Fakat bu, oyunun kurallarını değiştirmez. Sahada dönen top, ancak karşı takımın kalesine girdiğinde “gol“ olur. Yoksa topu bir diğer oyuncun suratına vurursanız ancak kırmızı kart alırsınız. Ya da dünkü oyunda hata yaptığınız pozisyonu bugün mükemmelleştirseniz de bu tek başına bir şey ifade etmez. En çok yorumculardan aferin alırsınız. Bize de ne aferin lazımdır, ne kırmızı kart. Kazanmak için bize gol lazımdır.

Bu gerçeği kabul etmeden de alelade bir oyuncu olunabilir. Fakat herhalde fevkalade bir takımın kaptanı olunmaz…

“Ne“ değil “ne zaman“… Bazı olayların gerçekleşmesinde öyle bir mana vardır ki, insan istediği kadar o hadisenin ufukta olduğunu bilsin, gene de yaşandı mı şaşırır, üzülür, sevinir. Yaşananı anlamlandırır yani... Mesela doğum böyledir. Ana baba, dile kolay, dokuz koca ay bekler çocuğun gelişini. Ama o anın hangi güne rastladığı o denli önemlidir ki, “doğum günü” denir ona. Hakeza ölüm de aynıdır. Vakanın kesin oluşu, idrak edildiği andaki kedere çare olmaz.

Dün yaşanan da böyle bir olaydı bana göre. Aylardır süren ve seçilmiş Hatay milletvekili Can Atalay’ın şahsında somutlaşan anayasa/devlet krizinde yeni bir sahne izledik. Yargıtay 13. Ceza Dairesi üyelerinin anayasaya başkaldırarak verdiği kararlara dair yazı sonunda TBMM Genel Kurulu’nda okundu. Böylece Atalay’ın milletvekilliği resmen düşürülmüş oldu.

Meselenin hukuki ve siyasi vahametinden sebep, bu hamle hemen birçok tepki doğurdu. Siyasiler kınama açıklamaları yaptı, vatandaşı bu tavırla mücadele etmeye çağırdı. Yurdun pek çok yerinde protesto amaçlı toplantılar, gösteriler düzenlendi.

İstanbul’da ise Atalay’ın partisi TİP ile Özgür Özel başkanlığında alan siyasetine dönmeyi hedefleyen CHP, Beşiktaş Meydanı’nda bir toplantı gerçekleştirdi. Haberi aldıktan sonra buraya geçtim.

Ne Gördüm?

Basın açıklamasına dair izlenim ve düşüncelerim:

• Cılız Kalabalık: Meydanda hepi topu bir iki yüz kişi toplanmıştı. Kuşkusuz yağmurlu bir hafta içi akşamı yalnızca birkaç saatte mitingi aratmaz bir kitleyi bir araya getirmek kolay iş olmasa gerek. Öte yandan sadece CHP’nin İstanbul’da 289 bin üyesi olduğunu unutmamalı. Bu denli önemli bir tepkisel toplantı için örgütün yüzde birinin bile harekete geçirilemediğini bir kenara not edelim.

  

• Nitelik Sorunu: Saat 20:00’de kameraların karşısına önce TİP temsilcileri geçti ve onları CHP İstanbul İl Başkanı Özgür Çelik izledi. Akabinde ise alana gelmiş çeşitli sol siyasi parti ve fraksiyonlardan yetkililer söz aldı. Bilhassa bu ikinci grubun söylemlerini değerlendirdiğimde meseleye dair gerek tespit gerek tedavi önerilerinde nitelik yönünde ciddi noksanlar olduğunu görmek işten değildi. Saptamalar ile başlamak gerekirse, çoğu parti mensubunun gözlemleri şu yönde toplanıyordu: “Gün geçmiyor ki AKP’nin bir hukuksuzluğu ile karşılaşmayalım“, “Gezi’nin öcünü almak istiyorlar“, “Bu karar ile ortada bir hukuk devleti kalmamıştır“… Bunların tümü doğru olabilir. Fakat az biraz gazete karıştıran ya da haber kanalları “zap”layan biri bunu görüp söyleyebilecektir herhalde. Bana göre bunlar durum tespitidir ancak siyasi söylem değildir. Sade bir vatandaş değil, bir siyasetçi olarak meseleye dair fikir serdedecekseniz, söyleminizin politik bir işlevi olmalı. Bu, iktidar blokunu bölerek güçsüzleştirmek olabilir mesela. Belki de kararı okumamak için yurt dışında olan TBMM Başkanı Numan Kurtulmuş ile kararı okurken kendisine anayasa kitapçığı fırlatılan Bekir Bozdağ arasında veyahut AKP ve MHP safları arasındaki ayrılıklardan dem vurulamaz mı? Devamla, toplumsal muhalefet için endişe ve keder gibi duygular çağırıştıran bu olaya karşı halka umut aşılayan bir söylem geliştirilir ise eğer, politik fonksiyona sahip bir açıklamadan bahsedebiliriz diye düşünüyorum. Örneğin iktidara bu kararı aldıran hissin korku olduğunu seçmene anlatmak, kırılmaz görünen bu yapının ne denli kırılgan olabileceğini ortaya koymak yerel seçimler öncesi bir ümit fitili ateşlemez mi? Asgarisi bu olması gereken vasıfta bir söylevi dün Beşiktaş Meydan’da dinlemedim.

• Siyaset Vurgusu: Diğer taraftan en olumlu gördüğüm husus, muhalif siyasilerin baskıcı bir iktidar ile mücadele etmek için politika yapmak gerektiği bilincinde olmasıydı. Fikrimce bu bir kazanımdır. Zira çok değil kısa zaman önceye kadar ana akım siyaset, çözüm yöntemi olarak sadece ve sadece sandığı işaret ediyordu. Ancak kazananın tüm gücü ele geçirdiği Türk tipi başkanlık sisteminde, kurumsal muhalefetin yönetim erkine ortak olmasının yolu aktif siyasetten geçiyor. Alanda olmak, barışçıl ve kitlesel etkinlikler ile iktidarın hareket alanını kısıtlamak, kapı kapı propaganda yaparak kanaat oluşturmak ve değiştirmek... “-Ne zaman siyaset yapacağız abi? +Şu seçim bir geçsin de…“ minvalindeki bir fikriyatın söz alan aktörlerce benimsenmediğini görmek sevindiriciydi.

Mevcut anayasa krizinin vahameti ortada. Üzerine biraz düşünmeye gör, içinden kolay çıkılmayacak bir sorunlar kümesi karşıya çıkıyor. Öte yandan genç ve kalabalık bir nüfusa sahip, oldukça stratejik bir coğrafyaya konumlanmış, azımsanmayacak doğal kaynaklara ve iyi kötü yüz yılı aşkın bir modernleşme ve demokrasi tecrübesine sahip memleketin bu skandal hamleleri kaldırması mümkün değil. Zaten kaldıramıyor da. O yüzden dönüşüyor. Bilim ve akıl yerine izansız kişisel tercihlere dayanan ekonomi politikalarını Türkiye, büyüyen ve G20’ye üye olan bir orta gelir ülkesi olarak taşıyamadığı içindir ki kısa sürede bir hiperenflasyon ülkesine ve Mahfi Eğilmez’in geçtiğimiz hafta “müjdelediği” üzere skimpflasyon/shrinkflasyon/greedflasyon ülkesine dönüştü. İnsan ülkenin geçmişini ve potansiyelini düşündükçe tüm bu yaşananlar reva mı diye sormaktan kendini alamıyor. Değil tabi! Yaşadıklarımız müstahak belki, ama reva değil.

Bu hukuk garabetine karşı Beşiktaş Meydan’da toplanan o cılız kabalığı ve kısa konuşmalar yapan siyasetçilerin söylemlerindeki vasat politik niteliği görünce düşündüğüm şey “sahipsizlik“ ve “sahip çıkmak” kavramları oldu. O güzel atlara binip gitmiş, fiziksel olarak değilse de zihnen gitmiş, güzel insanlar ve yurdun onlara yaptığı geri dön çağrısı. Sanki Türkiye hepimizin okuduğu bir gazeteye üç sütun üstüne kapkara haykıran puntolarla bir ilan veriyor: “Aranıyor: Bir Ulus Aranıyor! Bir İrade, Bir Muhalefet Aranıyor!“.

Görmek lazım ki, tecrübe edilenlerin hemen hepsi bir imece çalışmasının ürünü. Yani sorunda da paydaşız, çözümde de. Varlığını bildiğimiz sorunları çözmek, kötü durumları iyileştirmek için örgütlüce sorumluluk almaya mecburuz. Ama bir siyasi partide ama bir dernekte, sendikada, iş yerinde. Görmek istediğimiz değişim için beraberce, ümitvar bir tavırla ve planlı biçimde çalışmak gerek görünüyor. Bunu yapmalı ki, bu vatana reva olmayan hadiseler artık müstahak da olmasın…

Kahramanın yolculuğu. Don Kişot gibi klasik bir eserden, Görevimiz Tehlike misali zamane Hollywood filmlerine kadar bizi kendine çeken hemen hem hikayenin ortak bir yapısı, bir akışı olduğundan bahsedilir. Anlatı bilimi bu şablona “kahramanın yolculuğu” diyor. Buna göre ana karakter önce bir maceraya atılır, sonra belirleyici bir kriz anından muzaffer çıkar ve nihayet eve döndüğünde artık değişmiş dönüşmüş bir kişidir.

Galip kahramanların öykülerini takip etmek belki de bu yüzden daha kolaydır. Peki ya kaybeden “kahramanların” yolculukları… Kahraman olarak yola çıkıp da engebeli ve dik patikaların bir yerinde alkışları susturmuş, savaş alanından mağlup ayrılmış figürler… Onların hikayelerinin de ortak bir şablonu var mıdır? Bana kalırsa, Tolstoy’un işaret ettiği mutlu ve mutsuz aile hikayeleri arasındaki farka benzer şekilde, yitip giden her kahramanın yenilgisini kendine özgü kabul etmek mümkündür.

Dizinin ilk yazısında serimine baktığımız Akşener’in siyasi liderlik öyküsü de kahramanın yolculuğuna benzer tipik yapısal özellikler gösterir. Öte yandan bu yazıda üzerine eğileceğimiz kayboluş öyküsünün alışılagelmiş bir akışı olduğu söylenemez. Fakat merak buyurmayın! Ana karakteri şaşırmış bir hikayeden de çıkarılacak değerli dersler olabilir. Akşener’in büyük liderlik potansiyelini yitirişi bin nasihattan evla çıkarımlar sunuyor mu, gelin siz karar verin…

Bir Yıldız Kayıp Giderken…

Akşener’in yitirilen liderlik potansiyelinin izini sürmek için, aynı hikayeye ait olduğunu kabul etmesi güç bu iki fotoğraf karesi arasındaki öykünün kimi önemli bölüm başlıklarına bakalım:

• “O Yapar, O Mani Olur“: Seçim sath-ı mailinde geçirdiğimiz yıllarda Millet İttifakı’nın adayı ve Akşener dendi mi, geniş toplumsal muhalefetin aklına, diline gelen bir söz vardı: “Ne yapıp eder engeller o!“ Birçoklarınca arzu edilmeyen ve hatta endişe duyulan Kılıçdaroğlu adaylığına Akşener’in her halükarda mani olacağı, iki büyükşehir belediye başkanının önünü açacağı beklentisi hakimdi. Üstelik sadece seçmen değil, Akşener’in anlatımına göre kimi CHP’li yöneticiler dahi İYİP liderine bu vazifeyi biçmişti. Başka bir deyişle, devrin koşulları Akşener’e yepyeni Türkiye’nin birinci değil ama ikinci en önemli mevkiini vaat ediyordu. Buna göre (teşbihte hata olmaz) Asena henüz tahta çıkamayacaksa da sultana tacını giydiren olacaktı. Toplumdaki bu beklentinin büyümesi, Akşener’e bu temelde açılan kredinin artması, boşa çıkan umutların faturasını da ağırlaştıracaktı.

• İpleri Bırakan “Başbakan”: Muhalefetin adayı düğümünün Akşener tarafından çözüleceği beklenen bu dönemde, adaylık tercihleri konusunda seçmenin nabzını tutan araştırma şirketlerinin ağırlıkla ölçümlediği isimler arasında İYİP lideri de yerini alıyordu. Hatta duruma ve tarihe göre Akşener’in Kılıçdaroğlu’ndan önde geldiği anketler bile olurdu. Zaten kendisi Kılıçdaroğlu, Yavaş ve İmamoğlu gibi diğer olası aday isimlerinin aksine 2018’de kantara çıkmış, %7,3 oy oranı ile de tartılmıştı. Tüm bunların beraberinde getirdiği Akşener’in “doğal adaylık“ statüsü ilerleyen dönemde onun elindeki elzem ve işlevsel bir koz olacaktı. Örneğin adına Altılı Masa denen siyasi elitler sofrası İYİP’in tespit ve tasavvuruna ters bir adayda diretirse Akşener kendini aday olarak ileri sürebilecekti. Oysa o, kendisinden beklenmeyen bir şey yaparak adaylık tartışmasının daha başlarında altını çize çize adaylıktan feragat etti. Ne için? Halihazırda bulunmayan bir makama (başbakanlığa) talip olduğunu ilan etmek ve ittifakın olası adayları hakkında alacağı tutumların samimiyetini (gayri şahsi niteliğini) ortaya koymak için. Bu hamle büyük bir hata olarak kayda geçti. Zira 3 Mart 2023’de masadan kalkan/kalkmak zorunda kalan Akşener’in elinde gösterebileceği bir aday tam da bu sebepten olmayacak, Akşener cumhurbaşkanı taliplilerini televizyonlardaki tartışma programlarında arayacaktı.

• Sıfır Sorun - Sıfır Etki Politikası: Feragatten sonra Akşener’in Erdoğan devrine karşı savaşı kazanan “o güzel komutan“ olmayacağı ortaya çıktı. Fakat hala mücadeleyi kime kazandıracağını belirleyebilirdi. İşte bu şartlar altında Akşener, masa arkadaşı dış işleri bakanı ve başbakan Davutoğlu’nun “Sıfır Sorun“ diye başlayan ve sonra “Değerli Yalnızlı[ğa]“ evrilen dış politikasından mı feyz aldı bilinmez, adaylık konusundaki beklentilerini hiçbir zaman açık ve net ifade etmedi. Kitabın ortasından değil karından konuşmayı tercih etti. Hal böyle olunca “Kılıçdaroğlu’nu istemiyoruz“ demenin yolu “kazanacak aday“ kavramının icadında bulundu. Böylelikle Akşener ve liderliğindeki İYİP ne kamuya dönük olarak muhalefetin adayına dair demokratik bir taban tartışmasının önünü açtı ne de özelde (yani Masa toplantılarında) bu konunun usulünce ve vakitlice gündeme alınmasını sağladı. Bu şekilde günler günleri, aylar ayları takip etti ve adı konmamış Kılıçdaroğlu adaylığı bu belirsizlik içinde (daha doğru onun sayesinde) varlığını koruyabildi. 6 Şubat Kahramanmaraş depremleri ve 3 Mart Altılı Masa sarsıntısı geride kaldığında artık muhalefetin elinde bu mahcup adaylık haricinde hiçbir şey kalmayacaktı.

  

• Al Oturmasını Vur Kalkmasına: Bugünden geriye bakıldığında İYİP’in neredeyse sembolik bir oy oranına sahip Demokrat Parti ve diğer “küçük partiler“ ile eşit olarak bir masaya oturması siyaseten yanlış görünüyor. Akşener imzaladığı bu ortaklık sözleşmesinin koşullarını başta iyi müzakere etmemiş duruyor. Nitekim masaya oturuşundan pek görülmeyen hayır, masadan kalkışında da yoktu. Akşener’in 3 Mart konuşması “yanlış üslup doğru sözün celladıdır“ deyişine örnek olsun diye yazılmış gibiydi. Bir tarafta masada adaylık için adı öne sürülen Kılıçdaroğlu’nun muhalif lider kimliğine sahip çıkmak öte yandan seçimin selameti için toplumun adayının iki büyükşehir belediye başkanından biri olduğunu söylemek ve akabinde yarınki Altılı Masa toplantısında bunu savunacağının sözünü vermek, bu fikirde olan herkesi de düşüncesini beyan etmeye çağırmak varken Akşener ne yaptı? “Erdoğan ölümse Kılıçdaroğlu sıtmadır” dedi ve “noter masasındaki” kişisel ikbal hesaplarından, kuyruklu yalanlardan bahsederek döktü dağıttı. Ve yalnızca 72 saat sonra, Demirel’in Türk siyasetinin akış hızına dair tespitinde az bile söylediğini göstererek, kesinkes karşı olduğu Kılıçdaroğlu adaylığını tasdiklemek üzere noter masasına döndü.

Peki tüm bunların neticesi ne oldu? Bir kısmı Akşener’in masadan kalkışında bir kısmı masaya yeniden oturuşunda kaybedildiği söylenen %7 civarında seçmen desteği, bunun parlamento aritmetiği üzerindeki esaslı etkisi, “üçüncü yol“ arayışındaki seçmenin kendini bir muamma olan Sinan Oğan isminde bulması ve evet belki de seçimlerin muhalefet tarafından kaybedilmesi…

İşte bir siyasi liderlik potansiyelinin ziyan edilişinin hikayesi ve bunun sonuçları. Baktığımız bu olaylar silsilesi bir anekdot olmaktan çok daha fazlası kanımca. Bu, içinde memleket siyasetine dair önemli dersler barından bir yanıyla ibretlik bir öykü. Akşener’in ya sokağın sıklıkla ismini fısıldadığı Yavaş’a ya da “İstanbul’u alan Türkiye’yi alır” efsanesini yeniden yaşatacak şekilde İmamoğlu’na tacı giydirerek bu devri kapatmakta kilit rol oynamak varken, Kılıçdaroğlu ve liderliğindeki CHP tarafından kendi ifadesi ile “bir dayatmaya mecbur edilmesi“ ve şimdilerde bunun acısını “Hür ve Müstakil siyaset“ dediği bir tavır ile çıkarmaya çalışması bana göre birçok şey söylüyor: Seçim mağlubiyetinin izahatı tek başına “halk böyle n’aparsın“ ezberine indirgenemez. Stratejik hataların ve hatta münferit karakterlerin kişisel özelliklerinin bu sonuçta azımsanmayacak bir etkisi olması muhtemeldir.

Evet, hikaye mağlup bir kahramanı anlatıyor. Ama memlekete dair değil mi, içinden umudu eksik etmiyor. Akşener’in uzandığı o meyveyi kopar(a)maması ağacın çıplak olduğu anlamına gelir mi sahiden? Belki de gelmez. Belki de birçoklarımızın öykündüğü o güzel son çoktan yazıldı. Sadece uygun kahramanı bekliyor…

Dizinin son yazısında dünü ve bugünü bırakıp yarına uzanalım. Bu kişisel öykü, milyonların hikayeleri ile nasıl etkileşim kuracak, buna kafa yoralım…

Share

“Ne yazık etti kendine…“ Gündelik olaylar için çokça kullanırız bu deyimi. Bir ilişki, bir yatırım kararı ya da iş hayatında atılmayan bir adım için… Düşününce, hepi topu iki kelimelik bu tabir, nice sırlar barındırır içinde. Bu yönüyle, her deyim gibi, yüz yıllar içerisinde nesillerin edindiği tecrübelerin damıtılmış halidir. Bir yudum bilgeliktir…

Yazık etmek, bir açıdan, boşa giden bir potansiyeli ifade eder. Değerlendirilse idi meyve vermiş olacak fırsatları… Bu bakımdan, demin sır dedim ya, bana “kelebek etkisi”, “çoklu evren“ gibi kavramları çağrıştırır. Doğrusal olduğunu kabul ettiğimiz zamanda “t anına geri gidilse ve t+1 anında öyle değil de şöyle yapılmış olsa idi” önermesinin açtığı dehlizler, bizi zamanın doğrusallığını sorgulamaya, paralel zamanların/gerçeklerin varlığını düşünmeye cezbedebilir.

İnsan hayatında birçok kez belirebilecek “öyle yapmamış olsaydım ne olurdu?“ sorusunun sorulabileceği pek çok hikaye memleket siyasetinde de barınır. Bence bunlar arasında ilgiye en layık olanlarından biri Meral Akşener’in siyasi liderlik öyküsüdür. Üstelik öykü devam ettiği için yazarın tercihi ile henüz somutlaşmamış sonu üzerine hayal kurmamız da mümkündür.

Öyleyse gelin, Akşener’in “evvel zaman…” değil kısa zaman önce üzerinde oturduğu o büyük potansiyele, doğru bakılmış olsaydı ağacın ne meyveler verebileceğine ve ne olup da bu potansiyelin yitirildiğine bakalım. Akabinde soralım: Akşener yazık etmiş midir? Daha doğrusu, sürüp gitmekte olan bu hikayenin sonu meçhul olduğundan: Yazık edecek midir?

Akşener’in dünü, bugünü ve yarınına ayrı ayrı bakmak, hikayenin hakkını vermek için uygun olur diye düşünüyorum. Yazı dizisinin başlangıcında Akşener neydi ve ne olabilirdi sorularına yanıt arayarak başmalı…

Akşener Neydi ve Ne Olabilirdi?

Asena

“Akşener ne idi“ sorunu yanıtlamak için evvela makarayı ne kadar geri saracağımıza karar vermek lazım. Malum, kendisinin bu hafta 90’lı yıllardaki siyasi cinayetlere dair yaptığı (tabirin tam manasıyla) ne idiği belirsiz açıklamanın da anımsattığı üzere, Akşener on yılları aşkın süredir politikanın içinde biri. Fakat bu vesileyle ele almakta yarar gördüğüm alan, Akşener’in siyasi lider kişiliği. Onun için ise çok değil 2016’ya kadar geri gitmek yeterli.

Akşener’in bir siyasi önder olarak hayatımıza girişi, 2016 Milliyetçi Hareket Partisi Olağanüstü Kongresi (daha doğrusu kongre denemesi) ile oldu. O tarihte Bahçeli MHP’si dümeni AKP’ye doğru kırmıştı. 7 Haziran 2015 seçimlerinde MHP’nin büyük çıkışı ile bütünüyle tezat oluşturacak şekilde Bahçeli seçim gecesi kameraların karşısında çıkıp adeta “oynamaya gönlüm yok“ diyerek AKP haricindeki tüm hükümet olasılıklarını reddetmişti. MHP bu manevranın bedelini Kasım’daki erken seçimlerde sadece 5 ayda yaklaşık 4,5 puan oy kaybedip parlamentoda Kürt milliyetçilerinin gerisinde kalarak ödedi.

Akşener’in en öne çıkan ismi olduğu “MHP’li muhalifler“ hareketi işte bu karara tepki olarak doğdu. Hedef, partinin yönetimini devralarak partiyi AKP karşısında bir raya oturtup siyasete bu hattan devam etmekti. Antrparantez, İYİP’in (ne kadar bilinçli bir süreç olduğundan emin olamadığım için “geldiği” demeye dilim varmıyor ama) “vardığı” yeri düşününce, onca merhaleden geçildikten sonra bu hareketin özüne rücu eder görünmesi çok dikkate değer kanımca. İşte bu dönemdeki Akşener’i iddialı çıkışlarıyla, bir örgüt hareketinin öncüsü, polis barikatlarının önünde baskıya karşı direnen, güçlü bir kadın politikacı olarak hatırlıyoruz.

O gün için Akşener’in temsil ettiği bence en önemli şey bir potansiyeldi. Akşener genel başkanlığındaki bir MHP’nin oyu için kamuoyu araştırmaları %20’de dayanan bir seçmen desteği biçiyordu. Türkiye’nin yıllardır içine sıkıştığı, temeli toplumu yıpratıcı bir kültür savaşı olan siyasette bir çözüm olmak ihtimali ve beklentisi idi, Akşener’i yüz binlerin dilinde “Asena!“ yapan…

Türkiye siyaseti, engellenen MHP kongresini geride bırakan Akşener için, çok değil bir yıl sonra yeni bir mücadele sahnesi yazmıştı. Bu defa Asena’yı başkanlık sistemi halkoylamasında demokrasi tercübemizi (Türkçe’nin gene iki kelimeye sığan büyük anlam gücüyle) “iyi kötü” bu günlere getirmiş parlamenter sistem için mücadele ederken gördük. Akşener’in elinde ne bir parti örgütü vardı ne de hazine destekli bir kasa. Kendisi, siyasi yoldaşları ve destekçilerinin imkanları ile Türkiye’yi dolaşarak seçmeni bu rejim değişikliğine “Hayır“ demeye ikna etmeye çalıştı. Elinde avucunda haklılık ve mağrurluk dışında pek bir şey yoksa da aleyhinde güçlü ve sistematik bir FETÖ propagandası vardı. Daha bugün bile Akşener denince kimilerinin aklına gelen FETÖ istifhamının tohumları iktidar ve onun propaganda aygıtları tarafından o günlerde atılıyordu.

Halkoylaması sınavını da netice itibariyle değilse de mücadele itibariyle veren Akşener için artık bu toplumsal desteği bir parti kimliğinde kurumsallaştırmak gerekti. Bu parti her şeyden önce ismi ile herkesi şaşırttı: “İYİ Parti“. Kim bilir, belki de yeni doğan İYİP zaman zaman kendisinden beklenenden epey farklı atılımlar yapabileceğinin ipucunu daha o zaman vermişti… Akşener’in genel başkanlığındaki İYİ Parti girdiği ilk seçimde %10’a yakın bir oy olarak meclise girdi. Geneli hemen izleyen yerel seçimlerde CHP’ye gene ittifak etmeyi önerdi. Kabul gördü. Parti örgütü sahada ve özellikle İstanbul, Ankara gibi büyükşehirlerde CHP’li mevkidaşları ile yakın çalıştı. Sonuç büyük bir değişim umudunun fitilinin yakılması oldu.

Başbakan Meral

Mart 2019 yerel seçimlerinden başlayıp Mayıs 2023 genel seçimleri (o meşhur ifadeyle) sath-ı mailine girinceye kadarki süreç Akşener potansiyelinin günbegün arttığı, parladığı bir dönemdi kanımca:

• Siyasi konumlanma açısından Akşener ve liderliğindeki İYİP - birçoklarının gözünde - “zamanında arsa alınacak“ cinsten bir yere oturmuş görünüyordu. Tüm kamuoyu yoklamaları Erdoğan ve AKP’nin desteğinin eridiğini gösteriyordu. Fakat kimi zaman Türkiye’nin en büyük partisi haline gelmeye yüz tuttuğu söylenen o “Kararsızlar Partisi“ seçmenin nereye gideceği belli değildi. İşte bu durumda, “yine yeniden bir merkez sağ parti” fikri Akşener ve İYİP’e kimseye olmadığı kadar yakıştırıldı. Buna göre Türk milliyetçisi, muhafazakarı, seküleri kendini İYİP’te bulabilecekti. Akşener’e Türkiye vizyonu sorulduğunda o, yanıt olarak “Diyarbakır’lı yenge, Rize’li enişte, Rumeli göçmeni yenge, başörtülü kız kardeş ve dövmeli erkek kuzenin bir arada olduğu ve herkesin kolunun uzandığı yerde yemeğe eşit biçimde erişebildiği bir bayram sofrası“ hayalini anlatıyordu.

  

• Siyasi söylem açısından Akşener doğru ve heyecanlandırıcı şeyler söylüyordu. “1908'de istibdada karşı koyan ruh ne ise, Gezi de odur!” diyerek Türk modernleşmesine sahip çıkıyor ve kendini Erdoğan devrini bu modernleşme karşısındaki bir tavır olarak gören geniş toplumsal muhalefetin bir parçası olarak tanımlıyordu. Ekonomiyi hep önde tutuyor “seçmen velinimettir“ diyerek memleketi arşınladığı yurt gezilerinde vatandaştan dinlediği sorun ve şikayetleri siyasetin gündemine taşıyordu.

• Siyasi imaj açısından tarzı hakikaten gençti. Beyaz gömlek ve mavi dar kesim kot pantolon ile gençlerle söyleşiyor, bugünün sorunlarını ve yarının vaat ettiklerini konuşuyordu. Gençler de onu “Meral Mommy“ olarak benimsemiş görünüyordu. Ayrıca onu çok kere gülerken görüyorduk. Neşeliydi, kinayeli ve muzip sataşmaları çokçaydı. Bu çıkışlardan aklıma kazınan biri, İmamoğlu’nun ikinci kere İBB başkanlığına seçilmesi üzerine yaptığı tespittir: “AK Parti için o mağrur beste çalıyor. Kış geliyor, yani ‘winter is coming’… (gülüyor)“

• Siyasi kadro açısından İYİP tam bir cazibe merkezi haline gelmişti. Partinin vitrini “milliyetçi ağabeyler“ olarak tabir edilegelen Koray Aydın, Ümit Özdağ takımı ile sınırlı kalmak yerine iş dünyasından, eğitimden, eski merkez sağ siyasetten gelen birçok nitelikli, tecrübeli isim ile dolup taştı. Bilge Yılmaz, Bahadır Erdem, Ümit Özlale, Durmuş Yılmaz, Sevinç Atabay, Ece Güner ve daha niceleri… Bu isimlerin İYİP’e katılması her şeyden önemlisi onların Akşener liderliğindeki bu harekette parlak bir gelecek gördüğünü anlatıyordu.

İşte Akşener; üzerinde genç kıyafeti, yanında hem siyasetin kurtları hem de istikbal sahibi teknokratlarla, ağzında vaat ettiği yepyeni Türkiye’ye “Az Kaldı!“ şarkısı ve kendisine biçilen “Erdoğan sonrası merkez sağın yeni başbakanı” beklentisi ile alkışlar eşliğinde bir vapura bindi. Bugünden geriye bakınca, o vapur bana göre bir yere gitmekten çok bir yere vardı. Bu, yolda bir deniz seferine yabancı olmayan birçok hadisenin yaşanması sonucu gerçekleşti: fırtına çıktı, çarpışmalar oldu, mürettebat gemiden atladı, bunlar olurken kaptan da geminin rotasını değiştirdi durdu.

Her hikayede olduğu gibi Akşener’in 2023 genel seçimlerine giden bu yolculuğu bakımından da ilgi çekici yanıtları çağırabilecek soru belki “ne“ değil de “nasıl“… Dolayısıyla sabırsız bir okuyucu gibi kitabın son sayfasına bir hışımla açmadan önce dilerseniz başladığımız üçlemenin bir sonraki yazısında, bu geminin nasıl alabora olduğunun hikayesine bakalım.

İleriye dönük bir kuple vermek gerekirse, alaboranın hikayesi Millet İttifakı’nın cumhurbaşkanı adayının (veya öykümüzün kahramanı Akşener’in demiyle “13. Cumhurbaşkanı“nın) tespiti süreci ve özellikle Akşener’in “Cumhurbaşkanı adayı değilim, ben başbakanlığa talibim“ çıkışı ile başlıyor…

Serim: Tutuklu Avukat Can Atalay Mebus Seçiliyor…

Yaşatmak kavramı üzerine beni düşündüren konu, güncel bir siyasi hadise. Bu günlerde ülke gündeminin ağırlık merkezi yerel seçimlere kaymış, güvenlik meselesi birçok seçim öncesi olduğu gibi yine tırmanıyor olsa da, bir hukuk devleti olmak iddiasındaki Cumhuriyet'imizin önündeki demir leblebi konu Yargıtay 3. Ceza Dairesi üyelerinin anayasal düzene başkaldırısıdır.

Meselenin özü, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin 599 üyesi hakkında tatbik edilmekte olan bir anayasa normunun aynı seçimde Hatay'dan milletvekili seçilen Can Atalay hakkında uygulanıp uygulanamayacağıdır. Sırf sorunun nüvesindeki bu çarpıklık bile, konunun hukuki olmaktan ziyade siyasi nitelikte olduğunu teşhis etmeye yeter. Zira hukuktan bahis açılacaksa, hukukun temel enstrümanı olan kanunların ne menem "varlıklar" olduğu konusunda asırlar içinde birçok fevkalade önemli eser neşredilmiştir. Akla gelen ilk örneklerden biri Montesquieu'nin yazdığı "Kanunların Ruhu Üzerine" adlı çalışma olacaktır. Buna göre kanunlar (ve tabi anayasa kuralları) "genel, soyut, objektif ve kişilik dışıdır". Bu tarifteki her sıfat, tek tek üzerinde durulmaya değerdir. Ve fakat günün sonunda söylenmek istenen şey basittir: Kanunlar belirli bir kişiye değil herkese uygulanmak üzere yazılır. Öyle oldu mu da, tabiatı icabı, kural birine başka, ötekine başka uygulanmaz. Kuralın nasıl yorumlanacağı gerekse içtihat ile ortaya koyulur ve bu içtihat takip edilir.

Bahse konu kurala gelince, malumunuz yürürlükteki anayasamıza göre bir suç işlediği ileri sürülen bir milletvekili, meclisin kararı olmadıkça sorguya çekilemez, tutuklanamaz ve yargılanamaz. Ve hatta bir vekil hakkında verilmiş bir ceza hükmünün yerine getirilmesi, üyelik sıfatının sona ermesine bırakılır. Bu kuralın amacına da bakmakta fayda var. Birkaç ay önce kaybettiğimiz duayen anayasa hukukçusu Ergun Özbudun'ın ifadesi ile "dokunulmazlığın amacı, yasama meclisi üyelerini siyasal amaçlarla yürütülebilecek gayri ciddi kovuşturmalardan korumak ve böylece yasama görevlerini yerine getirmekten maskatlı olarak alıkonulmalarını önlemektir." Bu kaidenin İngiltere tecrübesinde yüz yıllar evvel ortaya çıktığı düşünüldüğünde, güneşin altında hiçbir şeyin - güçlü olanın zulmü dahil - yeni olmadığı ne kolaylıkla görülüyor…

Hadiseye dönersek, Can Atalay hakkında Gezi Davası kapsamında verilmiş olan mahkûmiyet kararının temyiz incelemesi sürmekte iken, Atalay milletvekili seçildi. Bunun bir gereği olarak da Atalay hakkındaki yargılamanın durması lazımdı. Durmadı. Yargıtay temyiz talebinin reddine karar vererek mahkûmiyet kararına kesinlik kazandırdı. AYM ise çok değil birkaç sene önceki benzer dosyalarda (Ömer Faruk Gergerlioğlu, Leyla Güven) ortaya koyduğu içtihadını takip etti. Teknik detayları bir kenara bırakırsak, Atalay'ın serbest bırakılması gerektiğine hükmetti. İstanbul 13. Ağır Ceza Mahkemesi ve Yargıtay 3. Dairesi'nin üyeleri ise buna bir değil iki kere karşı geldi. Böylelikle ilgili yargıçlar, Özal'dan miras kalan veciz "Anayasa bir kere delinmekle bir şey olmaz" düsturunu gördü ve arttırdı. Buna göre anayasa iki, üç ve dahi gerektiği sürece müteaddit kereler delinmekle bir şey olmaz (?)…

Düğüm: “AYM Kararına Uyulmasına Yer Olmadığına…”

Yargıtay 3. Dairesi'nin üyelerinin yazdığı iki kararda da skandal denebilecek unsurlar var. Bunlar ne say say biter ne de birinin vahameti diğerininki ile yarıştırılır. Ancak "bütün renkler aynı hızla kirleniyordu birinciliği beyaza verdiler" misali, birinciliği paylaştırabileceğimiz iki unsur var bana göre. Kuşkusuz bunlardan ilki, zaten konunun esasını teşkil eden hüküm fıkrası. Daha evvel bir mahkeme hükmüne denk gelmişler bilecektir, her kararın bir hüküm fıkrası vardır. Burada mahkemenin vardığı sonuç, emrettiği hukuki neticeler belirtilir. Hani ekranda izlediğimiz mahkeme sahnelerinde "gereği düşünüldü" sözü üzerine herkesin ayağa kalkması akabinde dinlenen kısımdır bu. Dolayısıyla hukuk tatbikatı anlamında kutsiyet arz ettiği kabul edilebilecek bir işlemdir. İşte burada daire üyeleri, ilgili AYM kararlarına "uyulmasına yer olmadığına" hükmetmiştir! Bu, AYM kararlarının her kişi ve kurumu bağladığı yönündeki açık anayasa normunun dosdoğru bir ihlali anlamına geliyor. Türk hukukunda bulunmayan bir karar türü (uymama kararı) icat edilmiş görünüyor…

Diğer unsur ise kararlardaki kimi üsluba ilişkin. Örneğin Daire üyeleri, AYM'nin o kadar işi varken Atalay'ın ikinci başvurusunu süratle sonuçlandırmasını "manidar" bulduklarını Türk milleti ile paylaşmaya değer görmüşler. Bir diğer örnek de Pakistan'dan bir hikaye… Daire üyeleri, Pakistan Anayasa Mahkemesi'nin bir uygulamasından "siyaseti dizayn etme çabası" olarak bahsedip AYM'yi de aynı şeyi yapmakla suçlamaya getiriyorlar. Bunlar (Akşener'in söylemlerinde hep dikkatimi çekegelmiş bir ifade ile) "devlet ciddiyeti ile bağdaşmayan" tavırlar elbette. Bir yüksek yargı yerinin bir diğer yüksek yargı yeri hakkında kinayeli, iğneleyici sözler sarf etmesi düşünülebilir mi? Ya da "siyaseti dizayn etme çabası" gibi popülist siyasi söylem malzemesi bir ifadeyi kullanması…

Çözüm: Anayasanın Ruhunu Yaşatmak

Mesele hukuk yönünden çok açık ve de hazin. Politika yönünden ise bir o kadar girift ve belirsiz. Konuya girebilecek birçok kapı ve girdikten sonra öne çıkan labirentte yürünebilecek birden fazla yol var. Fakat kanaatimce çıkılacak yer aynı olmalı: Yargıtay 3. Ceza Dairesi üyelerinin anayasal düzene karşı gelişi ve buna mukabil takınmamız gereken vakur tavır. CHP Genel Başkanı Özel burada siyasi teşhisi doğru koydu diye düşünüyorum: bir "sivil darbe girişimi". Gerçekten de Daire üyeleri; anayasanın kurallarını, bir anayasal kurum olan AYM'nin meşruiyetini ve yetkilerini sorgulayan, onları açıkça tanımayan ve onlara meydan okuyan bir yoldalar. Oysa Anayasanın açık buyruğuna karşı, AYM kararlarına uyulmayabilecek bir düzende tecrübe edilebilecek musibetlerin bir sonu yoktur. Tanınmayan anayasanın bir kuralı AYM kararlarının bağlayıcılığı ise, bir kuralı da yaşam hakkıdır. Bir diğeri işkence ve eziyet yasağıdır, din ve vicdan hürriyetidir, mülkiyet hakkıdır… Hal böyleyken Daire üyelerinin tutumu ile, insanca bir yaşamın asgari müştereği olan tüm değer ve gereklilikler tehdit altındadır.

Elbette her etki gibi bu kararlar da birer tepki doğuracaktır. Tepkilerin ne olacağı ise yarınlarımızın şekillenmesinde ama büyük ama küçük bir rol oynayacak. Bu durumda hukuken verilmesi gereken tepki yine nettir. Hakimler Savcılar Kurulu'nun ilgili yargıçlar hakkında disiplin soruşturması açması, görevden el çektirilmeleri ve AYM kararları uyarınca Can Atalay'ın serbest bırakılması. Fakat bu hukuki neticeleri doğurmak için bu yönde bir siyasi irade gerek. O irade de iktidarda değildir. Dolayısıyla gelelim siyasi açıdan tepkinin ne olabileceğine. Tüm vatandaşların - siyaseti tercihlerinden, müstakbel yerel seçimlerdeki ittifak dinamiklerinden, geçmiş muhasebelerden - tümüyle bağımsız olarak, tepkisini barışçıl yollarla ortaya koyması şart ve önemlidir görüşündeyim. TİP'in oturma eylemleri, CHP'nin meclis nöbetleri ve önümüzdeki Tandoğan Miting'i bu yönde olumlu adımlardır.

Tam da bu noktada yıllardır toplumsal muhalefet içerisinde yer almış birçoklarının aklındaki tereddüdü tahmin etmek kolay. "Mitinge gitsek ne değişecek", "ses edilse çıkaracaklar mı Atalay'ı?"… Bu ve bunun gibi, mücadele etmek ve etmemek arasında karar vermemiz gereken her anda, anımsamamızda yarar olabilecek bir gerçek şudur: Milli Mücadele'yi başlatmak konusunda tefekkür eden Ulu Önder de başarısızlığı bir ihtimal olarak değerlendirmiştir. Fakat Atatürk, mücadele edip de yenik düşmenin, mücadele etmeyip de aynı menfi sonucu yaşamaktan pratik olarak daha iyi olduğunu nutuk etmiştir. Bana göre burada en kayda değer husus, mücadelenin yalnızca ilkesel olarak yeğ olması değil, ameli/somut sonuçları itibariyle daha kazandırıcı olmasına işaret edilmesidir. Nutuk'a göre:

"bağımsızlığı için ölümü göze alan millet, insanlık haysiyet ve şerefinin icabı olan bütün fedakarlığı yapmakla teselli bulur ve bittabi esaret zincirini kendi eliyle boynuna geçiren miskin, haysiyetsiz bir millete nazaran dost ve düşman gözündeki mevkii farklı olur."

Daire kararına karşı barışçıl yollarla tepki koymanın pratik faydası ne olur derseniz, anayasanın ruhunu yaşatmak diyebilirim. Büyük hukuk insanları kanunu sade bir idare tasarrufu olarak değil, ruha sahip bir varlık olarak görmüştür. Montesquieu'nin atıf yapılan eserinin adında da bu böyledir, Türk Medeni Kanunu'nun 1. maddesinin eski Türkçe ifadesinde de: "Kanun, lâfzıyla veya ruhuyla temas ettiği bütün mes'elelerde mer'idir." Anayasa metinleri birer toplum sözleşmesi örneğidir. Bir ulusun tarihinden, kimliğinden beslenir. Onunla hemhal bir şekilde yaşamını sürdürür. Ve fakat anayasanın canına, yani emirlerinin uygulanabilirliğine, kasteden girişimler olduğunda bu defa onu yaşatmak bizzat anayasanın emanet edildiği kişilere düşmez mi? Sorunun yanıtını Türk ulusu, üzerinde mutabık kaldığı anayasada zaten vermiştir. Metnin başlangıç hükümleri şu şekilde son bulur: "TÜRK MİLLETİ TARAFINDAN, demokrasiye âşık Türk evlatlarının vatan ve millet sevgisine emanet ve tevdi olunur."

Yaşam, yaşamak ve yaşatmak. Tercihler ve tutumlar. Soğuk bir kış günüydü ve güzel ve yalnız ülkemiz bize hayatın, siyasetin ve hukukun iç içe geçtiği nice sınavlar sunmaya devam ediyordu…    

Peki bir köşe mi ki burası?

Sözlük tanımlarından ilerlersek, yazıların okunacağı ekranın dikey ve yatay çizgileri aralarında bir açı oluşturuyor, evet.

İki veya daha çok okur kesişecek burada, doğru.

Kimse kolay kolay uğramazsa bi’ de, o da köşe yapar aslında burayı.

Sanal ise de basbayağı köşe yav burası. Benim yeni köşe…

Share Yeni Köşe